اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٣ - رابطه «علم» و «اخلاق» در احاديث اسلامى

نشان مى‌دهد، رواياتى نيز در منابع اسلامى آمده است كه رابطه ميان جهل و رذائل را تبيين مى‌كند كه آن هم تأكيدى است بر موضوع مورد نظر، از جمله:

١- در حديثى از على عليه السلام مى‌خوانيم:

«الْجَهْلُ اصْلُ كُلِّ شَرٍّ؛

جهل و نادانى ريشه هر شرّ و بدى است!» [١]

٢- در حديثى ديگر از همان حضرت مى‌فرمايد:

«الْحِرْصُ وَ الشَّرَهُ وَ الْبُخْلُ نَتيجَةُ الْجَهْلِ؛

حرص و طمع و بخل، نتيجه جهل و نادانى است!» [٢]

چرا كه شخص حريص و طمّاع، غالباً به سراغ چيزهايى مى‌رود كه بيش از نياز زندگى اوست؛ و در واقع، علاقه او به مال و ثروت و مواهب مادّى يك علاقه غير منطقى و غير عقلانى‌است؛ و همچنين بخيل بابخلش، چيزهايى رابراى خود نگهدارى مى‌كند كه‌هرگز در زندگى شخصى او قابل جذب نيست، بلكه آن را براى ديگران وا مى‌گذارد و مى‌رود!

٣- در تعبير زيباى ديگر از همان حضرت، رابطه جهل با رذايل اخلاقى به گونه جامعترى بيان شده است؛ مى‌فرمايد:

«الْجاهِلُ صَخْرَةٌ لايَنْفَجِرُ مائُها! وَ شَجَرَةٌ لا يَخْضَرُّ عُودُها! وَ ارْضٌ لايَظْهَرُ عُشْبُها!؛

جاهل سنگى است كه هرگز آب از آن جارى نمى‌شود؛ و درختى است كه شاخه‌هايش سبز نمى‌گردد؛ و زمينى است كه گياهى از آن نمى‌رويد!» [٣]

٤- در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام به اين نكته اشاره شده است كه جاهل هميشه يا در طرف افراط است، يا در طرف تفريط؛ فرمود:

«لاتَرى‌ الْجاهِلَ الَّا مُفْرِطاً اوْ مُفَرِّطاً» [٤]

با توجّه به اين كه طبق نظر معروف علماى اخلاق فضائل اخلاقى همواره حدّ وسط در ميان افراط و تفريطى است كه به رذائل منتهى مى‌شود، از حديث فوق بخوبى مى‌توان اين حقيقت را دريافت كه در ميان جهل و رذائل اخلاقى رابطه بسيار نزديكى است.

٥- بسيارى از علماى اخلاق گام نخستين را براى اصلاح اخلاق و تهذيب نفس و خودسازى، اصلاح زبان مى‌دانند؛ و در احاديث اسلامى به رابطه ميان جهل و نادانى با آلودگى زبان، اشاره شده است؛ در حديثى از امام دهم حضرت هادى عليه السلام مى‌خوانيم:

[١] غررالحكم‌

[٢] غررالحكم‌

[٣] غررالحكم‌

[٤]. نهج البلاغة، كلمات قصار، شماره ٧٠