ذكر شد . دليل اينكه اين امور در اين فصل و به عنوان دارو مطرح شدند ، نقش آنها در درمان بيماريهاى جان و زدودن موانع معرفت ، و تصريح به اين نقش در بسيارى از آيات و روايات است .

٢ ـ قلمرو تأثير داروهاى معرفت

نكته قابل تأمل ديگر درباره داروهاى معرفت اين است كه كدام دسته از موانع معرفت با اين داروها قابل زدودن هستند؟ آيا همه موانع معرفت را مى توان با اين داروها زدود؟ آيا موانع حسّى و موانع علوم رسمى با اين داروها قابل درمان هستند ؟ بالاخره قلمرو تأثير داروهاى معرفت تا كجاست ؟ پاسخ اين است كه دقت و تأمل در متن آيات و احاديثى كه در اين باره وارد شده است ، نشان مى دهد كه اين داروها اصولاً مربوط به دسته سوم از موانع معرفت ـ يعنى موانع نور علم ـ هستند؛ هر چند تأثير فى الجمله آنها در زايل ساختن برخى از موانع علوم رسمى را نمى توان انكار كرد .

٣ ـ چگونگى به كار بردن داروهاى معرفت

نكته سوم اين كه داروهاى معرفت را چگونه بايد به كار برد و در چه شرايطى اين داروها در زدودن موانع مؤثر هستند ؟ پاسخ تفصيلى اين سؤال در اين فرصت ممكن نيست؛ اما به طور اجمال مى توان گفت كه به كار بردن هر يك از اين داروها شرايطى دارد كه تنها با ايجاد آن مى توان تأثير انتظار آنها را داشت ؛ مثلاً تلاوت قرآن زنگار حجابهاى معرفت را از آينه جان پاك مى كند و دل را جلا مى دهد و آماده بهره گيرى از افاضات غيبى و الهامات الهى مى نمايد ، ليكن تأثير اين دارو دو شرط اساسى دارد : يكى تدبر كه به فرموده امام على عليه السلام : «قرائتى كه تدبر ندارد خيرى هم ندارد» [١] . ديگرى اجتناب از موانع معرفت؛

[١] ميزان الحكمة : ح ١٦٥٣٤ .[٢] ميزان الحكمة: ص ٦٦٣٧ ، باب ٤٠٠٣ «كسانى كه خدا هدايتشان نمى كند» .[٣] بقره : ٢ .[٤] اسراء : ٨٢ .[٥] ميزان الحكمة : ص ٤٨٣٣ ، باب ٣٣١١ «كسى كه قرآن لعنتش مى كند» .