گذشته مى‌توانند در استخفاف عقول و عقب‌نگه‌داشتن انديشه مردم مؤثّر باشند.
. دوستان دنيايى، دشمنان در آخرت‌ . «الْاخِلّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ الّا الْمُتَّقينَ» «١» دوستان در اين روز دشمن يكديگرند غير از پرهيزكاران.
مقصود از دشمنى در اين جا، قطع‌شدن پيوند است، چه همراه با خشم و كينه باشد چه نباشد. به اين معنا كه پيوند و دوستى كه در دنيا ميان مردم برقرار بود در قيامت همه آنها قطع مى‌شود مگر حب و دوستى كه بر محور حبّ خدا و در جهت اطاعت از اوامر او و در مسير الهى بوده است. اين نوع دوستيها تا بى‌نهايت تداوم دارد و فزونى مى‌يابد.
به‌علاوه اهل بهشت على‌رغم قوميّت، نژاد، زبان و فرهنگ گوناگون كه در دنيا دارند به منزله اعضاى يك خانواده هستند و اختلاف و غلّ و غش و كينه و عداوت از ميان آنها برداشته شده است. «٢» «وَ نَزَعْنا ما فى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ اخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلينَ» «٣» كينه‌ها را از دلشان كنده‌ايم، برادرانه بر تختها روبروى هم تكيه زده‌اند.
انگيزه دشمنى‌ها اينكه دوستيها در قيامت به دشمنى مى‌انجامد بدين جهت است كه جهان آخرت ظرف ظهور اعمال است نه ظرف حدوث آنها؛ ازاين‌رو، پيوند مؤمنان چون بر اساس ايمان‌بوده به همان شكل مى‌ماند، ولى روابط غيرمؤمنان در حقيقت دوستى نبوده بلكه‌