آخال تِكّه، يا اَخَل تِكّه، نامي كه در سالهاي ١٢٩٩ـ١٣٠٧ق/ ١٨٨٢ـ١٨٩٠م بر شهرستاني از استان ماوراءِ خزر اطلاق مي‌شد كه اكنون قسمتي از آن معروف به عشق‌آباد، مركز تركمنستان شوروي است. آخال اسم محل و تِكه يا تِكّه نام قبيلة تركمان ساكن در اين سرزمين است. اين شهرستان از بخشهاي اَتِك (مركز آن: كاخْكه) و دُرون يا دَرون (مركز آن: بَهاردِن) متشكّل بود و از ١٣٠٧ق/١٨٩٠م نام عشق‌آباد جايگزين آن شد.
زمينهاي حاصلخيز اين ناحيه در دامنه‌هاي شمالي كُپِت داغ (كوه كُپِت) و كورِن‌داغ (كوه كورِن) قرار دارد كه ايستگاههاي راه‌آهن قزل‌آرْوات‌ (قزل رباط) و جيورس در دو طرف آن واقع شده است. ريگستان قراقوم (سياه ريگ) در شرق، تَجِند يا تَجَن در غرب و رود اَتَك (اَترَك) در جنوب آخال قرار دارد. آخال نامي نسبتاً جديد است و در منابع جغرافيايي قرون وسطي از آن ذكري به ميان نيامده، اما در سدة ١٠م از قبيلة تركمان «تكه» ياد شده كه در بين جبال بَلخان و درون سكني داشته‌اند. در دورة باستان اين نواحي جزو قلمرو پارتها بوده و منابع جغرافيايي قديم اسلامي، شهر نَسا و قلعة مرزي شهرستان در ٣ فرسنگي شمال نسا و فَراوه (يا اَفراوه) نزديك قزل‌آروات كنوني را كه در همين نواحي واقع است، جزءِ خراسان آورده و از آبادي و حاصلخيزي آن و از مهارت اهالي در آبياري ياد كرده‌اند. اين سرزمين تا دورة تسلط اوزبكها در سده‌هاي ١٠ـ١١ق/١٦ـ١٧م زير فرمان امراي خوارزم، و به تاغ بويو (جانب كوه) معروف بود تا از صوبويو (جانب آب، يعني خوارزم اصلي) مشخص شود. در اين دوره ظاهراً نساهنوز وجود داشته، ولي بعدها به سبب كوتاهي در آبياري منطقه به حال ويراني درآمده است. در ١٢٩٨ق/١٨٨١م روسها بر آخال مسلط شدند و در ١٢٩٩ق/١٨٨٢م اين ناحيه به نام آخال تكه، به صورت شهرستاني جداگانه، خوانده شد و تا ١٣٠٧ق/١٨٩٠م به همين نام موسوم بود كه بعداً نام عشق‌آباد جاي آن را گرفت.
در آغاز تسلط روسها شهرآباد و معروفي در اين سرزمين وجود نداشت و عشق‌آباد و قزل‌اروات پس از تسلط روسها آباد و معروف شدند. اقليم و محيط آخال براي پرورش اسب مساعد است و اسبهاي سواري آخال مشهوردند. نواحي آخال زلزله‌خيز است و در سالهاي ١٣١٠، ١٣١٣، ١٣٤٨، ١٣٦٧ق/١٨٩٣، ١٨٩٥، ١٩٢٩، ١٩٤٨م زلزله‌هايي در آن رخ داده است.

مآخذ: آريانا، اردو دائره‌المعارف اسلاميه، بارتولد، و، آبياري در تركستان، ترجمة كريم كشاورز، دانشگاه تهران، ١٣٥٠ش، ص ٤٧؛ دائره‌المعارف اسلام (انگليسي)؛ دائره‌المعارف بزرگ شوروي؛ سايكس، پرسي، تاريخ ايران، ترجمة محمد تفي فخر داعي گيلاني، تهران، علمي، ١٣٤٣ش، ١/٤١١؛ موزر، هنري، سفرنامة تركستان و ايران، به كوشش محمد گلبن، تهران، سحر، ١٣٥٦ش، ص ١٩٤ـ٢١٩؛ وامبري، آرمينيوس، سياحت درويشي دروغين، ترجمة فتحعلي خواجه نوريان، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٣٧ش، ص ٣٨٧؛ هدايت، رضاقلي‌خان، سفارت‌نامة خوارزم، به كوشش علي حصوري، تهران، طهوري، ١٣٥٦ش، ص ٥٤، ٥٧، ٦٤،‌٧١، ٧٤، ١٤١.
محمدآصف فكرت