دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٤
| آجروميه جلد: ١ شماره مقاله:٨٤ |
آجُرّومِيّه، عنوان اختصاري رسالة المقَّمه الآجروميه في مباديء العربيه در نحو
كه آن را ابوعبدالله محمد بن محمد بن داوود صَنْهاجي (٦٧٢ ـ٧٢٣ق/١٢٧٣ـ١٣٢٣م) معروف
به ابن آجُرُّوم (ه م) در مكه تأليف كرده است.
نسخ خطي و شروح متعدد آجروميه (كه گاه جَروميه خوانده ميشود) بر شهرت شگفتآور آن
دلالت دارد. كوتاهي و سادگي نسبي متن، حفظ آن را آسان ساخته و به همين جهت، از
قرنها پيش در بخش باختري جهان اسلام، به خصوص شمال آفريقا و لبنان و حتي نجف،
نوآموزان نحو عربي، آن را پاية تحصيلات خود قرار ميدادهاند.
چاپها و شروح اين كتاب متعدد است. حاجي خليفه (ص ١٧٩٦) در ابتداي قرن ١١ق/١٧م از ٢٨
تن كه بر اين كتاب شرح، يا حاشيه، يا حاشيه بر حاشيه نوشتهاند و يا آن را به نظم
درآوردهاند ياد ميكند. بر اين كتاب احتمالاً بيش از ٦٠ شرح نوشتهاند. بروكلمان
(٢/٣٠٨ به بعد؛ ذيل ٢/٣٣٢ به بعد) به ٥٧ شرح، چند تتمه و ٤ ارجوزة آجروميه اشاره
ميكند (ابن شنب در دائرهالمعارف الاسلاميه، ذيل ابن آجروم، ١١ شرح چاپ شده را
برشمرده، قس: بستاني).
اين كتاب در باختر زمين نيز از شهرت خاصي برخوردار است، زيرا اروپائيانِ سده، ١٦م
نخستين اطلاعات خد را در نحو عربي، از طريق آجروميه، نيز كتابهاي كافية ابن حاجب،
تصريف زنجاني و العوامل المائه جرجاني كسب كردهاند. آجروميه كه در اروپا به
Agrumia, Gjarumia, Girumia معروف شده بود، نخست در ١٠٠١ق/١٥٩٣م در رم به چاپ رسيد.
در ١٠١٩ق/١٦١٠م چاپ مجددي همراه با ترجمة لاتين آن انتشار يافت. سپس در ١٠٢٦ق/١٦١٧م
و ١٠٤١ق/١٦٣١م ٢ چاپ و ٢ ترجمة لاتين ديگر از آن در رم عرضه شد (تروپو، I/٣٥٩).
نخستين چاپ و ترجمة فرانسوي آن در ١٢٤٩ق/١٨٣٣م در پاريس، و اولين ترجمة انگليسي، در
١٢٦٩ق/١٨٥٣م در كمبريج صورت پذيرفت (دربارة ديگر چاپهاي اروپايي، نك :
دائرهالمعارف الاسلاميه).
اين كتاب كه مجموعاً بيش از ١٠٠ صفحه نيست، به ٢ بخش تقسيم شده است: بخش اول تركيبي
از صرف و نحو است كه در آن عنايت بيشتري به جانب صرفي شده است و بخش دوم اساساً نحو
و اعراب كلمات است. سيوطي اظهار ميدارد كه با مطالعة كتاب دريافته است كه مؤلف در
نحو «مذهب كوفي» داشته، زيرا مثلاً لفظ «خفض» را به جاي «جر» به كار برده و فعل امر
را، برخلاف بصريان، معرب پنداشته است (سيوطي، ص ١٠٢).
مآخذ: بروكلمان، ذيل؛ بستاني (فؤاد افرام)؛ حاجي خليفه، كشف الظنون، استانبول،
١٩٤١م؛ دائرهالمعارف الاسلاميه؛ سركيس، معجم المطبوعات العربيه، ١/٢٥؛ سيوطي،
جلالالدين، بغيه الوعاه، قاهره، ١٩٠٨م؛ نيز:
Troupeau, G., «Trois traductions latines de la `Muqaddima’ d’ibn Ağurrùm»,
Études d’Orientalisme dédieés à la mémoire de lévi-Provençal, paris, ١٩٦٢.
آذرتاش آذرنوش