آقا نَجَفیِ قوچانی، سیدمحمد حسن‌بن سیدمحمد نجفی (١٢٩٥-١٣٦٣ق/١٨٧٨-١٩٤٤م)، فقیه، حکیم و ادیب. آقانجفی در رو.ستای خسرویه از توابع قوچان به دنیا آمد. پدرش سیدمحمد که در خسرویه به کشاورزی اشتغال داشت به تحصیل فرزندش رغبت بسیار نشان می‌داد. چون او را به مکتب سپرد، کتابهای فارسی مرسوم و جزواتی از قرآن مجید و مقداری ترسّل و نصاب و حساب جُمَل و اعداد هندسی را خواند، ولی تمایلی به ادامة تحصیل نشان نداد. گرچه پدرش اهل علم نبود، اصرار داشت فرزندش برای ادامة تحصیل به مکتب برود. در ١٣ سالگی از خسرویه به شهر قوچان رفت و پس از ٣ سال تحصیل، پیاده از راه سبزوار و نیشابور، به مشهد رفت و در مدرسة «دو درب» ادبیات و سطح را تا قوانین فراگرفت. در ١٣١٣ق/١٨٩٥م در سن ٢٠ سالگی همراه یکی از همدرسانش پیاده از راه کویر و طبس وارد یزد شد و از آنجا به اصفهان رفت و در مسجد عربون ساکن گردید. در اصفهان منظومة حاج‌ملاهادی سبزواری را نزد آخوند کاشی، رسائل را از شیخ عبدالکریم گزی و حکمت را نزد میرزاجهانگیرخان قشقایی فرا گرفت. گاهی نیز در درس فقه و خارج آقانجفی جهانگیرخان قشقایی فرا گرفت. گاهی نیز در درس فقه و خارج آقانجفی اصفهانی حاضر می‌شد. تحصیلات آقانجفی قوچانی در اصفهان با دشواری بسیار همراه بود چنانکه گاه ناچار می‌شد برای گذران زندگی، برخی از کتابهای خود را به بهای اندک بفروشد. وی پس از ٤ سال توقف در اصفهان، روانة عراق د و پیاده آهنگ نجف کرد. و چون بدان‌جا رسید، در حجره‌ای متروک واقع در یکی از مدارس شهر ساکن شد. در نجف به حوزة درس آخوند ملامحد کاظم خراسانی راه یافت و تصمیم گرفت برای ادامة تحصیل در آنجا بماند. وی سخت به آخوندملامحمد کاظم خراسانی ارادت می‌ورزید به گونه‌ای که در جنبش مشروطیت و قیام آخوند و علمای نجف از طرفداران مشروطیت گشت و حقایقی از جنبش روحانیت را در کتاب سیاحت شرق یاد کرد. وی در ٣٠ سالگی به درجة اجتهاد رسید. شریعت اصفهانی و محمدباقر اصطهباناتی نیز از استادان او بودند. در آخرین روزهای توقف در نجف، از فوت پدرش در قوچان آگاه شد و ناگزیر پس از ٢٠ سال توقف در آن شهر، در ١٣٣٨ق/١٩٢٠م به ایران آمد و برای زیارت به مشهد رفت. پس از توقفی کوتاه در مشهد، به درخواست مردم قوچان وارد این شهر شد و ماندگار گشت. وی متجاوز از ٢٥ سال از عمر خود را در مقام فقاهت و حاکمیت شرع در قوچان گذراند و در ضمن به ادارة حوزه علوم دینی پرداخت. آقانجفی در شب جمعه ٢٦ ربیع‌الثانی ١٣٦٣ق/٢٠ مارس ١٩٤٤م در ٦٨ سالگی در قوچان بدرود زندگی گفت و در حسینیّة خود به خاک سپرده شد. آرامگاه او اکنون زیارتگاه مردم قوچان است.
آثار: ١. شرح دعای صباح، خطی، وی دعای صباح منسوب به امام‌علی(ع) را به فارسی برگردانده و آن را شرح کرده است. نگارش این اثر در ١٣٢٧ق/١٩٠٩م پایان یافته است؛ ٢. عذر بدتر از گناه، دربارة مشروطیت ایران، انشای این رساله آمیزه‌ای از نثر عربی و فارسی است، نگارش آن متعلق به ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ ٣. سیاحت شرق، این اثر از تألیفات مهم آقانجفی است و دربارة سوانح عمر از ابتدای زندگی، گزارش تحصیلات او در شهرهای قوچان، مشهد و اصفهان و چگونگی ورودش به نجف اشرف و تحصیلات نهایی تا رسیدن به درجة اجتهاد است. وی در این کتاب ضمنِ شرح ماجرای زندگی و مشقات دوران تحصیل که به مناسبت رویدادهای زندگیش پیش آمده، مباحث و معارف اسلامی را به استناد آیات و روایات با قلمی ساده شرح داده است. در این کتاب خواننده با نکات علمی و رویدادهای آن زمان آشنا می‌شود. چون آقانجفی خود در اوایل مشروطیت در نجف بوده، رویدادهای تاریخی و واکنش نهضت مشروطیت در نجف بوده، رویدادهای تاریخی و واکنش نهضت مشروطیت را در عراق به‌ویژه در نجف، به تفصیل شرح داده است. مسائل تعلیم و تربیت و تزکیة نفس نیز در این کتاب به چشم می‌خورد. این کتاب در ١٣٤٧ق/١٩٢٨م نگارش یافته و در ١٣٦٢ش در تهران چاپ شده است؛ ٤. سیاحت غرب، در کیفیت عالم برزخ و سیر ارواح بعد از مرگ، خطی است و در ١٣٥٢ق/١٩٣٣م نگارش یافته است؛ ٥. شرح و ترجمة رسالة تُفّاحیّة ارسطو از باباافضل کاشانی، خطی، نگارش ١٣٥٤ق/١٩٣٥م؛ ٦. سفری کوتاه به آبادیهای قوچان، که در ضمن آن به اوضاع اجتماعی و اعتقادی روستاییان نیز پرداخته است؛ ٧. اثبات رجعت، خطی، عربی و فارسی، نگارش ١٣٢١ش؛ ٨. حیوه‌الاسلام فی احوال آیه‌الله‌الملک‌العلآم، خطی، در شرح حال آخوندملامحمدکاظم خراسانی. از وی کتابهای دیگری نیز یاد شده است.

مآخذ: آقانجفی، محمدحسن، سیاحت شرق، به کوشش رمضانعلی شاکری، تهران، امیرکبیر، ١٣٦٢ش، جمـ ؛ ایرانیکا؛ حائری، عبدالهادی، تشیّع و مشروطیت در ایران، تهران، امیرکبیر، ١٣٦٠ش، صص ١١٧، ١١٨، ١٤٩؛ شاکری، رمضانعلی، جغرافیای تاریخی قوچان، فرهنگ و هنر خراسان، ١٣٤٦ش، صص ٢٢٠، ٢٢١؛ کفایی، عبدالحسین، مرگی در نور (زندگانی آخوندخراسانی)، مشهد، زوار، ١٣٥٩ش، صص ٤٤، ٤٥، ١٠٢-١٠٦، ١٢٢، ١٢٣، ١٨٥-١٨٦، ٢٨٣،-٢٨٥، ٢٦٩-٢٧١.
رمضانعلی شاکری