آب حَيات، نام چند كتاب كه دانشوران مسلمان در موضوعات گوناگون تأليف كرده‌اند؛ نويسندگان برخي از اين كتابها اينانند:
١. آزاد دهلوي: محمد حسين ملقب به شمس‌العلماء مولوي (١٢٤٥ـ ١٣٢٨ق/١٨٢٩ـ١٩١٠م). اثر او نخستين كتاب در باب ادبيات اردو به همين زبان و متضمن شرح حال شاعران اردو زبان شبه قارة هند است. اين كتاب شامل دو بخش است: بخش نخست آن ديباچه‌اي مفصل پيرامون زبان اردو و تكامل آن است؛ بخش ديگر به گزارش احوال سرايندگان اردو زبان و بررسي شعر كلاسيك اردو اختصاص يافته است. نويسنده با روشي نو و بر اساس معيارهاي تازه، ادبيات اردو را بررسي كرده و نظراتي تازه ابراز داشته است. نثر او در اين كتاب فصيح و زيباست. چاپ اين كتاب نخستين بار در ١٢٩٨ق/١٨٨١م در لاهور صورت گرفته و پس از آن در ١٣٢٥ق/١٩٠٧م و بار ديگر در ١٣٣١ق/١٩١٣م در همين شهر تجديد چاپ شده است.
٢. استرابادي: محمد جعفر بن ملاسيف‌الدين معروف به شريعتمدار استرابادي تهراني (د ١٢٦٣ق/١٨٤٧م). كتاب او نوشته‌اي مختصر در كلام شيعه به زبان پارسي است. شريعتمدار در اين رساله معاني اصول دين را بر طبق اصول مذهب شيعة جعفري بيان داشته و براي رسيدن به اين هدف يكايك اصول اين مذهب را بررسي كرده است. در پاره‌اي از كتابهاي فهرست، اين كتاب فلك مشحون خوانده شده است (شوراي ملي، ١٦/٢٣٥).
ظاهراً اصل كتاب شريعتمدار استرابادي تا به حال چاپ نشده است. نسخه‌هاي خطي آن در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، شوراي ملي (سابق)، كتابخانة ملي، سناي سابق، مدرسة فيضية قم، كتابخانة موزة بريتانيا، كتابخانة ميرزا محمد طهراني و كتابخانة سيدآقا شوشتري در نجف موجود است.
رسالة آب حيات را يكي از شاگردان استرابادي در ١١٦ بيت به نظم درآورده است. اين رسالة منظوم در ١٢٩٦ق/١٨٧٦م همراه با برخي از رساله‌هاي عملي در تهران به چاپ رسيده و بار ديگر در ١٣٤٥ش با مقدمه‌اي از سيد احمد روضاتي در اصفهان تجديد چاپ شده است. نسخه‌هاي خطي اين رسالة منظوم در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران و كتابخانة آيت‌الله مرعضي محفوظ است.
٣. خضري بك: از شاعران ترك‌زبان. آب حيات او منظومه‌اي است به زبان تركي كه در ٩٨٩ق/١٥٨١م آن را پديد آورده است. اين اثر جنبة پندآميز دارد و در زمينه‌هاي اخلاقي است.
٤. كمال پاشازاده: شمس‌الدين احمد بن سليمان. كتاب او در ١٣٠٤ق/١٨٨٧م در تهران به چاپ رسيده است.
٥. مدني: ملاعبدالرسول كاشاني (١٢٨٠ـ١٣٦٦ق/١٨٦٣ـ١٩٤٧م). اثر او آب حيات نام دارد و در ترجمه و شرح دعاي سمات است. وي آن را در ١٣٥٤ق/١٩٣٥م نگاشته است. در آخر كتاب دو تقريظ منظوم عربي و پارسي اثر محمد موسوي و محمد صباغ تولايي درج شده است. اين كتاب در ١٣١٩ش در كاشان به چاپ رسيده است.
٦. همداني: حاج ميرزا علي‌اكبر، معروف به صدرالاسلام و ملقب به دبير الحاج (١٢٧٠ـ١٣٢٥ق/١٨٥٣ـ١٩٠٧م). اثر وي منظومه‌اي است در زمينه‌هاي اخلاقي به سبك نان و حلوا و متضمن حدود ٠٠٠،١ بيت كه اين‌گونه آغاز مي‌شود:
رو رو اي دل فكر كار خويش كن فكر كار خويش را از پيش كن
اين منظومه در ١٣١٤ق/١٨٩٦م به خط نسخ زين‌العابدين محلاتي در چاپخانة آقا سيد مرتضي، ظاهراً در تهران، به چاپ رسيده است. اين چاپ چند تصوير نيز دارد.
ديگر كتابهايي كه داراي اين عنوان است، اينها است:
١. آب حيات در قوة باه، در بمبئي چاپ سنگي شده است (مشار، فهرست چاپي فارسي، ١/٢٤).
٢. آب حيات، به زبان اردو دربارة اخلاق و رفتارهايي كه حيات جاوداني را سبب مي‌شوند. اين كتاب در هند چاپ شده است (آقابزرگ، ١/٢).

مآخذ: آزاد، محمدحسين، آب حيات، لاهور، ١٩٠٧م جم‌ ؛ همان، به كوشش خليفه سيد محمد سالم، لاهور، ١٩١٣م (مقدمه)؛ آستان قدس، فهرست، ٦/٣٠٣؛ آقابزرگ، الذريعة؛ آيت‌الله مرعشي، فهرست خطي، ٢/٣٢٠ـ٣٢٢، ١٠/٢٤٠ـ٢٤١؛ بروسه‌لي، محمد طاهر، عثمانلي مؤلفلري، استانبول، ١٣٣٣ق، ٢/١٦٢؛ سناي سابق، فهرست خطي، ١/٦١؛ شوراي ملي (سابق)، فهرست خطي، ٣/٥٢٢، ١٦/٥٠٢؛ كتابخانة ملي، فهرست خطي، ٦/٥٥ ـ٥٦، ٥٩؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي فارسي؛ همو، مؤلفين چاپي فارسي و عربي، ٢/٣١٩؛ منزوي، احمد، فهرست خطي فارسي، ٢/٨٦٨؛ نيز:

Mredith – Owens, G. M., Handlist of Persian Manuscripts ١٨٩٥-١٩٦٦, London, ١٩٦٨, p. ٦.
سيدعلي آل داود