آشِب، از دژهاي بزرگ و مستحكم ناحية هَك|ارِيّه در شمال شهر موصل (عراق) و محل سكونت كردهاي هك|اري. اين دژ كه به استحكام و استواري شهرت داشت، در ٢٣ رمضان ٥٣٧ق/١١ آوريل ١١٤٢م به دست اتابك عمادالدين زنگي‌بن آق‌سنقر (د ٥٤١ق/١١٤٦م) تسخير گرديد (ابن‌قلانسي، ٢٢٧؛ ابن‌عديم، ٢/٢٧٦) و به دستور او ويران گشت و در كنار آن دژي بزرگ به نام عمادي|ه بنا شد (ياقوت، ١/٦٣، ٣/٧١٧؛ ابوالفداء، ٢٧٦). ابن‌اثير (د ٦٣٠ق/١٢٣٢م) داستان ويراني دژ آشب را به نقل از دانشمندان كُرد بدين‌گونه بيان كرده است كه در ٥٢١ق/١١٢٧م اتابك عمادالدين زنگي به حكومت موصل و بين‌النّهرين منصوب شد و به تدريج دژهاي حميديه و اطراف موصل را تسخير كرد. خبر اين پيروزيها به حاكم دژ آشب، ابوالهيجاءبن عبدالله رسيد. وي براي جلوگيري از جملة زنگي به دژ آشب هدايايي براي او فرستاد و خود نيز به نزد او به موصل رفت و مدتي بعد در همان‌جا درگذشت. پس از مرگ وي اتابك زنگي دژ آشب را تسخير كرد و به دست نصيرالدين جقر سپرد. وي دستور داد دژ را ويران كنند و در كنار آن دژي ديگر بسازند و او اين دژ را عماديّه ناميد (١١/١٤، ١٥، ٩١). مستوفي (د ٧٤٠ق/١٣٣٩م) عامل ويراني دژ آشب را به اشتباه عمادالدولة ديلمي (د ٣٣٨ق/٩٤٨م) دانسته و هماديه را كه توسط وي تجديد عمارت شده، شهري بزرگ و خوش آب و هوا معرّفي كرده كه حقوق ديوانيش ٠٠٠‘٦٨ دينار بوده است (١٠٥). برخي از منابع عربي نام اين دژ را «أَشَب» ضبط كرده‌اند (نكـ ابن‌قلانسي، ٢٧٧؛ ابن‌اصير ١١/١٤).

مآخذ: ابن‌اثير، عزالدين، الكامل، بيروت، دارصادر، ١٣٩٩ق؛ ابن‌عديم، عمربن احمد، زبده‌الحلب، به كوشش سامي‌الدهان، معهدالفرنسي بدمشق، ١٩٥٤م، ٢/٢٧٧؛ ابن‌قلانسي، ابويَعْلي حمزه، ذيل تاريخ دمشق، بيروت، مطبعه‌الآباءاليسوعيين، ١٩٠٨م؛ مستوفي، حمدالله، نرهه‌القلوب، به كوشش گاي لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق؛ ياقوت حموي، ابوعبدالله، معجم‌البلدان، به كوشش فرديناند ووستفلد، لايپزيك، ١٨٦٧-١٨٧٠م، ٢/٦٩٠.
علي رفيعي