آقْ‌سرایی، جمال‌الدین محمدبن محمدبن محمدبن فخرالدین رازی (د ٧٩١ق/١٣٨٩م). ادیب، مفسر و طبیب. وی از خانواده‌ای ایرانی نژاد بود و مذهب شافعی داشت. به مناسبت سکونت در آق‌سرای ترکیه به این نام شهرت یافت. آق‌سرایی معاصر با سیّدشریف جرجانی (د ٨١٦ق/١٤١٣م) بوده است. وی در زمان سلطان‌مرادخان‌بن اورخان در مدرسة «زنجیرلی» در قَرامان که شرط تدریس در آن از حفظ داشتن صحاح جوهری بود، تدریس می‌کرد. (بروسه‌لی، ١/٢٦٥). در حلقة درس او علما و فضلای بسیاری شرکت می‌جستند. مشهور است که شاگردان او برحسب اعتبار به ٣ گروه تقسیم می‌شدند: مبتدیان، که در رکاب استاد در راه مدرسه متوسبطان که در رواق مدرسه و شاگردان عالی که در داخل مدرسه از وی بهره می‌گرفتند. وی به شیوة فلاسفة یونان، گروه نخست را مشّائیون و گروه دوم را رواقیّون می‌نامید. او را آثاری بدین شرح است: ١. شرح‌الایضاح فی‌المعانی والبیان، نگاشتة جلال‌الدین محمدبن عبدالرحمن قزوینی، معروف به خطیب دمشق (د ٧٣٩ق/١٣٣٨م) که آن را ایضاح‌الایضاح نامیده است. ٢. حاشیه بر شرح ابن‌ساعاتی (فقیه، د ٦٩٤ق/١٢٩٥م) بر مجمع‌البحرین و ملتقی‌النّهرین، در فروع فقه حنفی. ٣. اخلاق جمالی، کتابی در ٣ مقاله که برای سلطان‌یِلْدیرِمْ با یزید نوشته شده و بیانگر اخلاق فرد در ارتباط با خود، با خانوادة خود، و در رابطه با مردم است. ٤. شرح‌الغایه‌القصوی فی درایه‌الفتوی، در فروع فقه شافعی، نگاشتة قاضی‌ناصرالدین عبدالله‌بن عمر بیضاوی (د ٦٨٥ق/١٢٨٦م). ٥. حاشیه بر تفسیر کشاف زمخشری به نام حواشِ علی‌الکشاف. ٦. حل‌الموجز، در طب که شرحی است بر کتاب معروف موجزالقانون نگاشتة علاءالدین علی‌بن أبی‌حزم قوشی، معروف به ابن‌نفیس (د ٦٨٧ق/١٢٨٨م). ٧. کشف‌الإعراب، در شرح لباب (بروسه‌لی، ١/٢٦٦) نسخه‌های خطی از آثار او در دست است.

مآخذ: آقابزرگ، الذریعه، ١٧/٢٤، ٢٣/٢٥٠؛ بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛ بروکلمان (آلمانی)، ذیل، ٢/٣٢٨؛ حاجی‌خلیفه، کشف‌الظنون، استانبول، ١٩٤١م، ١/٣٦، ٢١٠، ٢/١١٩٢؛ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، چ ٢، ٧/٢٧٠؛ طاش‌کپری‌زاده، احمدبن مصطفی، الشقائق‌التعمانیه، بیروت، ١٣٩٥ق، صص ١٤-١٥؛ کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراث‌العربی، ٦/١٩٢؛ لکنوی، محمّدعبدالحیّ، الفوائدالبهیّه فی تراجم‌الحنفیه، ١/١٩١؛ مدرّس، محمدعلی، ریحانه‌الادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ١/٥٨-٥٩.
کاظم موسوی بجنوردی