دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٦٣
| آغاز و انجام جلد: ١ شماره مقاله:٢٦٣ |
آغاز و اَنْجام، عنوان شماری از رسالات و کتابهای کلامی و عرفانی و علمی به زبان
فارسی، نوشتة تنی چند از دانشوران مسلمان ایرانی، بیشتر شیعی. برخی از کسانی که ذیل
این عنوان اثری پدید آوردهاند، از این قرارند:
١. اَبْهَری، اثیرالدین مفضلبنعمر (د ح ٦٦٠ق/١٢٦٢م). اثر او رسالهای دربارة مبدأ
و معاد در ٢ بخش است. بخش یکم، ٦ مفصل بدین ترتیب دارد: الف ـ برهان واجبالوجود؛ ب
ـ توحید واجبالوجود؛ ج ـ تنزیه واجبالوجود؛ د ـ اثبات معلول؛ هـ ـ کثرت عقول؛ و ـ
اثبات نفوس ملکیّه. بخش دوم، دارای ٥ فصل بدین گونه است: الف ـ معاد جسمانی؛ ب ـ
بطلان تناسخ؛ ج ـ نفس غیرقابل فساد؛ د ـ معاد روحانی؛ هـ ـ کرامات، وحی و الهام.
برخی اثر او را ترجمة کتابالمبدأ والمعاد ابوعلیسینا پنداشتهاند که درست نیست.
از اثر او نسخههایی خطی در کتابخانههای مرکزی دانشگاه تهران، الهیات، مجلس شورای
ملی (سابق) و مدرسة سپهسالار (سابق) موجود است.
٢. احمدی، محمد. اثر او رسالهای است دربارة مبدأ و معاد به شیوة عارفان حروفی.
نسخهای خطی از آن، دارای تاریخ کتابت ٨٥٥ق/١٤٥١م، در کتابخانة ایاصوفیا (استانبول)
موجود است که فیلم آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران یافت میشود.
٣. فارسی، ابوالخیر محمدتقیبنمحمد (د ٩٤٠ق/١٥٣٣م)، شاگرد میرصدرالدین حسینی دشتکی
شیرازی (د ٩٠٣ق/١٤٩٧م) و فرزندش غیاثالدین منصور دشتکی شیرازی (د ٩٤٨ق،١٥٤١م).
رسالة او دربارة اسطرلاب، و دارای ترتیبی به این صورت است: یک «آغاز»، ٢٣ فصل به
نام ٢٣ «سطر» و یک «انجام». آقابزرگ تهرانی میگوید که نسخهای از آن را ضمن
مجموعهای در کتابخانة حاجعلی محمدنجف آبادی در نجف اشرف دیده است. تاریخ کتابت
این نسخه ١١٢٢ق/١٧١٠م است. این رساله گزیدهای است از کتاب حالالتقویم خود نویسنده
که در ٣ قسمت (آغاز، مقالهای در چند لمعه و انجام) فراهم امده و طبق فهارس
نسخههای خطّی به نامهای دیگری مانند اسطرلاب، اسطرلاب مسطّح، منتخب حلّالتقویم و
انتخاب حلالتّقویم نیز یاد شده است. مؤلف بر آن بوده که ندر این صحیفه، صفحة
اسطرلاب مسطح و و سایر ادواتش را بیان لایق کند و نکات و رموز آن را کشفی و حلّی
موافق نماید». از این رساله نسخههایی خطی در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران،
آستانقدس رضوی، جامع گوهرشاد (مشهد) و شورای ملی (سابق) موجود است.
٤. کاشی، کمالالدینبنجمالالدین (د ٧٣٠ یا ٧٣٥ق/١٣٣٠ یا ١٣٣٥م). نسخههایی خطی
از کتاب او در کتابخانة مرکزی و الهیات تهران موجود است. برخی از فهرستنویسان او
را «کمالالدین عبدالرزاقبنعلیلاهیجی» انگاشته، با ملاعبدالرزاق لاهیجی (د
١٠٧٢ق/١٦٦١م) خلط کردهاند.
٥. نسفی نخشبی، عزالدینبنمحمد، معاصر سلطان جلالالدین خوارزمشاه
(٦١٧-٦٢٨ق/١٢٢٠-١٢٣١م). نسخهای خطی از رسالة او در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران
موجود است.
٦. نصیرالدین طوسی، محمدبنحسن (د ٦٧٢ق/١٢٧٣م). اثر او رسالة مختصر و فشردهای در
باب مبدأ و معاد است که در آن اصول عقاید اسلامی را به روش عرفانی تأویل کرده است.
خواجه نصیرالدین در آغاز رساله میگوید: «دوستی از محرّر این تذکره التماس کرد که
نبذی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهده کردهاند، از انجام کار آفرینش شبیه به آانچه
در کتاب مسطور است و بر زبان انبیاء و اولیاء مذکور، از احوال قیامت و بهشت و دوزخ
و غیر آن، ثبت کند بر آن وجه که اهل بینش مشاهده کنند». این کتاب دارای ٢٠ فصل است
دربارة صفت آخرت، مبدأ و معاد، دو جهان و مراتب مردم در آن دو، مکان و زمان آخرت،
حشر خلایق، احوال خلق در آن جهان، صراط، نامة اعمال، ثواب و حساب، وزن اعمال، در
نوردیدن آسمانها، دمیدن در صور، احوال روز رستاخیز، بهشت و دوزخ، زبانیة دوزخ،
جویهای بهشت، خازن بهشت و دوزخ، درختهای زقوم و طوبی، حورالعین، ثواب و عقاب و عدل.
نمونهای از گرایش شدید او به تأویل، مطالبی است که در فصل نوزدهم عنوان میکند:
«چون دیدة بصیرتِ مردِ موقِنْ به کُحْلِ توفیق گشاده میشود، واردانِ حضرتِ عزّت را
که از پردة غیب ظهور میکنند، مشاهده میکند، لامحاله هر یکی به نیکوترین صورتی
ممثِّل شوند، مانند آنچه در قصة مریم آمده است که فَتَمَثَّل لَها بَشَراً
سَوِیّاً؛ و چون تمتّع از آن مشاهده جز به فیضان اثری از عالم وحدت که مقتضی ازدواج
ذات و صورت باشد صورت نبندد، پس با هر یکی از آن صُوَر که به منزلة یکی از آن حوران
بهشتي باشد، این ازدواج حاصل گردد (وَزَوَّجْناهُم بحُورِ عینُ)؛ و آن سبب که چهرة
پردگیان از دیدة اغیار و اهل تضاد مصون است، حورٌ مَقْصُوراتفیالْخِیامِ باشند، و
به حکم آنکه نامحرمان عالمِ تکثُّر را وصل ایشان ناممکن است، لَمْ یَطْمِئْهُنَّ
اِنْسٌ قَبْلَهُم وَلاجانَّ باشند. و به سبب آنکه معاودت آن حالت هر نوبت
موجبالتذاذی بود زیادت از نوبت اولی مانند محبوبی مفقود که بعد از مقاسات طلب باز
یافته شود، بکارت و عزابت آن لذات هر نوبت متجدد شود». رسالة آغاز و انجام خواجه
نصیرالدین طوسی در ١٣١٣ق/١٨٩٥م، ١٣٢٤ق/١٩٠٦م، ١٣١٨ش و ١٣٣٥ش در شیراز و تهران به
چاپ رسیده است. نسخههای خطی آن در انگلستان (موزة بریتانیا)، ایران (تهران، مشهد،
همدان، قم)، پاکستان، ترکیه و مصر موجود است.
مآخذ: آخوند همدان، فهرست خطی، ص ٢٥٢؛ آستانقدس، فهرست، ١٠/٢١٦-٢١٧؛ آقابزرگ،
الذریعه، ١/٣٥-٣٦، ٢/٩-١٠، ٣/١٠٥-١٠٦، ٤/٥٠٨-٥٠٩، ٧/٦٧، ١٥/١٨٠؛ آیتالله مرعشی،
فهرست خطی، ٢/٢٩٨، ٥/٣٢٣؛ امین، محسن، اعیانالشیعه، بیروت، دارالتعارف،
١٤٠٣ق/٩/٤٠٦؛ اهدایی مشکوه، فهرست خطی، ٣/٨٣٠-٨٣١؛ حاجی خلیفه، کشفالظنون،
استانبول، ١٩٤١م، ٢/١٠٧٦؛ حجتیة قم، فهرست خطی، ص ١٢٣؛ خانقاه نوربخش، فهرست خطی،
١/٢٠١-٢٠٢؛ دارالکتب، فهرسالمخطوطاتالفارسیه، ١٠/٢٠١؛ دانشکدةالهیات تهران،
فهرست خطی، صص ١٤٤، ٣٢٨، ٣٢٩؛ سنا (سابق)، فهرست خطی، ١/١٢٠؛ شورای ملی (سابق)،
فهرست خطی، ٧/٢، ٩ (٢)/٦٣٣، ٦٦٤-٦٦٥، ١٥/٢٠١؛ کتابخانة مرکزی، فهرست خطی، ١٦/١٥١؛
کتابخانة ملی، فهرست خطی، ٥/٦٢-٦٣، ٦/٥٩٧-٥٩٨؛ کحّاله، عمررضا، معجمالمؤلفین،
بیروت، داراحیاءالتراثالعربی، ١١/٢٥٨؛ گنج بخش، فهرست خطی، ٣/٤٤٩؛ مدرّس، فارسی،
١/٧٨، ٢/٢٥٤٠-٢٥٤١؛ ملی ملک، فهرست خطی، ٢/٤؛ منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی،
١/٢٣٤-٢٣٥، ٢ (١)/٧٢١-٧٢٥، ١٠١٤-١٠١٥؛ نصیرالدین طوسی، محمدبنحسن، آغاز و انجام،
دانشگاه تهران، ١٣٣٥ش، جمـ ؛ وزیری یزد، فهرست خطی، ٥/١٥٢٢.
بخش فلسفه و کلام