آتَشْكَده، تذكره‌اي است به زبان فارسي نوشتة اديب و شاعر ايراني لطفعلي بيگ بن آقاخان بيگدلي شاملو متخلص به آذر (١١٣٤-١١٩٥ق/١٧٢٢ـ١٧٨١م)، شامل شرح حال و گلچيني از اشعار نزديك به ٨٥٠ شاعر پارسي گوي. نويسندة آن لطفعلي بيگ در اصفهان ديده به جهان گشود و ١٤ سال آغاز عمر خود را در قم به سر برد و به اتفاق عمّش به سفر حج رفت و آنگاه به شيراز و مشهد سفر كرد و سرانجام به اصفهان بازگشت. پدر وي از فرزندان بيگدل خان بن ايلدگز خان بن اغوز خان بود، و از اين رو نسبت او به قبيلة تركمن اغوز و عشيرة بيگدلي مي‌رسد (نك‌ : آذر بيگدلي). او تأليف اين كتاب را در ١١٧٤ق/١٧٦١م به نام كريم خان زند (د ١١٩٣ق/١٧٧٩م) آغاز كرده و تا ١١٩٣ق (آخرين تاريخي كه در آن ذكر شده است) به تكميل آن مشغول بوده است (استوري، I(٢)/٨٧١). آتشكده ترتيب جغرافيايي دارد و بيشتر ان بر حسب كشورها، ايالتها و شهرها تنظيم يافته و مشتمل است بر اشعار شاهان، شاهزادگان، اميران و شاعران آذربايجان، خراسان، طبرستان، استراباد، گرگان، عراق عرب و عجم، فارس، بلخ، خوارزم، ماوراءالنهر، دكن، دهلي، كشمير، و نيز بانوان شاعر، شاعران معاصر نويسنده و گلچيني از اشعار خود او و گزيده‌اي از مثنوي يوسف و زليخا. ترتيب بخشهاي گوناگون اين كتاب و مطالب آنها بدين قرار است: پيش گفتار، مشتمل بر شمه‌اي از تاريخ ٥٠ سالة نابساماني ايران از حملة افغان تا استقرار نظم در ايالات جنوبي ايران توسط كريم‌خان؛ شعله، مشتمل بر اشعار شاهان و شاهزادگان و اميران؛ مجمر اول، شامل شاعران متقدم؛ مجمر دوم، مشتمل بر شاعران معاصر نويسنده.
مجمر اول داراي ٣ اخگر است: اخگر اول، شاعران ايران؛ اخگر دوم، شاعران توران زمين؛ اخگر سوم، شاعران هندوستان.
اخگر اول، داراي ٥ شراره است: شرارة اول، شاعران آذربايجان؛ شرارة دوم، شاعران خراسان؛ شرارة سوم، شاعران طبرستان و استراباد و جرجان؛ شرارة چهارم، داراي ٢ شعاع است: شعاع اول، شاعران بلاد عراق عرب؛ شعاع دوم، شاعران بلاد عراق عجم؛ شرارة پنجم شاعران بلاد فارس.
اخگر دوم، داراي ٣ شراره است: شرارة اول، شاعران بلخ؛ شرارة دوم، شاعران خوارزم؛ شرارة سوم، شاعران ماوراءالنهر و توابع آن.
اخگر سوم، داراي ٣ شراره و يك فروغ است: شرارة اول، شاعران دكن؛ شرارة دوم، شاعران دهلي؛ شرارة سوم، شاعران كشمير؛ فروغ، حالات و مقالات زنان هر ولايت.
مجمر دوم داراي ٢ پرتو است: پرتو يكم، سخن‌سرايان معاصر نويسنده؛ پرتو دوم، حالات نويسنده و گلچيني از اشعار وي.
پژوهشگران را دربارة چگونگي فراهم آمدن اين كتاب گفت‌وگوست. گلچين معاني آتشكده را با خلاصه‌الاشعار و زبده‌الافكار، نگاشتة تقي‌الدين كاشي (ز ٩٩٣ق/١٥٨٤م) سنجيده و به اين نتيجه رسيده است كه گرچه آذر مدعي است كه شخصاً به گزينش اشعار شاعران پرداخته ولي آنچه در آتشكده در مورد شاعران پيشين تا اوال سدة ١١ق/١٧م آمده خلاصة ناچيزي از آن تذكرة بزرگ است. دربارة معيار انتخاب اشعار هم قضاوتها متفاوت است. با اينهمه، آتشكده داراي فوائد تاريخي مهم است و از منابع تذكره‌نويسان دوره‌هاي بعد به شمار مي‌رود. اين كتاب نخستين‌بار در ١٢٤٩ق/١٨٣٣م در كلكته و بار دوم در ١٢٧٧ق/١٨٦٠م در بمبئي چاپ شده و پس از آن دوبار هم در ايران به چاپ رسيده است. ٣ جلد از چاپ انتقادي آن توسط حسن سادات ناصري، با پيش گفتار و حواشي سودمند (تا پايان شاعران عراق عجم) در ١٣٣٦ـ١٣٤٠ش در ١٣٥٤ صفحه در تهران چاپ و منتشر شده است.

مآخذ: آذربيگدلي، لطفعلي بيگ، آتشكدة آذر، به كوشش حسن سادات ناصري، تهران، اميركبير، ١٣٣٦ـ١٣٤٠ش؛ آقابزرگ، الذريعه، ١/٤؛ گلچين معاني، احمد، تاريخ تذكره‌هاي فارسي، تهران، سنايي، ١٣٦٣ش، ١/٣ـ١٧؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي فارسي، ١/٣١؛ نيز:

Story, C. A., Persian Litrature, A Bio – bibliographical Survey, London, ١٩٧٢.
بخش ادبيات