دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠١
| آلتی پرمک جلد: ١ شماره مقاله:٤٠١ |
آلْتی پَرْمَک، یا آلتی پارماق (شش انگشتی)، محمدبنمحمد، ملقب به
ابنچِقْرَقْچی (د ١٠٣٣ق/١٦٢٤م)، فقیه، صوفی و مترجم ترک. در اوسکوپ زاده شد و پس
از طی دوران تحصیل، به ارشاد سیدجعفر افندی، به طایفه «بایرامیه» از طریقههای
صوفیّه معروف آسیای سغیر پیوست. سپس به استانبول رفت و در مسجد سلطان محمد به وعظ و
روایت حدیث پرداخت و چون آوازهای یافت، راهی قاهره شد. از قاهره به سفر حج رفت و
پس از بازگشت به این شهر به تدریس حدیث و فقه مشغول شد و همانجا درگذشت. پس از یک
تشییع باشکوه او را در حظیره مسجد «سوقالغر» به خاک سپردند (بروسه لی، ٢١٢). آلتی
پرمک کمتر به پژوهش مستقل در عرصههای فرهنگ اسلامی پرداخت و بیشتر همّ خود را
مصروف نقل افکار از زبانهای عربی و فارسی به ترکی ساخت. او بر این سه زبان تسلّط
کامل داشت.
آثار او اینهاست:
١.نزهةالجمان و نادرةالزمان. ابناثر ترجمه ترکی نگارستان، اثر احمدبنمحمدغفاری
قزوینی (د ٩٧٥ق/١٥٦٧م) و گردآمدهای از ٣٣٠ حکایت و نکته تاریخی است که به ترتیب
دودمانهای پادشاهی تنظیم گردیده است. آلتی پرمک ضمن ترجمه حکایاتی که طیّ آنها
عقاید شیعی مؤلف اصلی کتاب مطرح شده مطالبی نیز در نکوهش آن عقاید افزوده است، وی
اشعار متن کتاب را نیز به نظم ترکی درآورده است. مترجم در پایان به جای مدح
شاهطهماسب که غفاری در آخر کتاب آورده، مدح سلطان سلیمان اوّل
(٩٢٦-٩٧٤ق/١٥٢٠-١٥٦٦م) را که این ترجمه برای وی انجام گرفته، قرار داده است. نام
این کتاب در فهرستهای مختلف به صورتهای نزهة جهان و نادره دوران، و نزهةالجنان و
نادرةالزمان آورده شده و نسخههای خطی متعدد آن در کتابخانههای استانبول، تبریز و
قاهره موجود است (حاجی خلیفه، ٢/١٩٧٦؛ کحاله، ١١/١٩٢؛ اهدایی نخجوانی، ١٩٦، ١٩٧؛
بروکلمان، ٢/٥٩٠؛ استوری ٢/٥٨٣-٥٨٧).
٢.دلایل نبوت محمدی و شمایل فتوت احمدی. ترجمه ترکی معارجالنبوة و مدارجالفتوة،
اثر معینالدین محمدبنعبدالله فراهی هروی مشهور به ملامسکین (د ٩٠٧ق/١٥٠١م) و در
احوال پیامبر گرامی(ص) و مانند متن اصلی مشتمل بر یک مقدمه و ٤ بخش (رکن) و یک
مؤخره است. از این اثر ترجمه ترکی دیگری نیز هست که آن هم در زمان سلطان سلیمان
اوّل انجام گرفته است. نسخههای خطی ترجمه آلتی پرمک در قاهره، استانبول، ایاصوفیه،
لنینگراد، نیویورک، برلین، هامبورگ، لیندسیانا و اوپسالا باقی است. این کتاب یکبار
در ١٢٥٧ق/١٨٤١م در استانبول، بار دیگر در ١٢٧١ق/١٨٥٥م در بولاق و بار سوم در
١٢٧٢ق/١٨٥٦م در غازان به چاپ رسیده است (استوری، ٨٠٨-٨٠٩؛ ریو، ٣٦).
٣.کاشفالعلوم و فاتحالفنون. ترجمهای است از شرح تلخیصالمعانی؛ از این کتاب در
کتابخانه عمومی استانبول نسخهای موجود است.
٤.جامع لطائفالبساتین، یا جامعالستین، الستینالجامع للطائفالبساتین. اصل کتاب
نگاشته تاجالدین سیفالنشر جمالالدین ابوبکر ابناحمدبنمحمدبنزید طوسی است که
تفسیری عارفانه بر سوره یوسف در ٦٠ مجلس است. نسخهای خطی از آن در کتابخانه
کوپرولو باقی است (استوری، ١/(١)/٢٦٤-٢٦٥). به گزارش حاجی خلیفه، آلتی پرمک مطول
تفتازانی را نیز به ترکی ترجمه کرده است (٢/٤٧٩).
مآخذ: استوری، ج. آ.، ادبیات فارسی، ترجمه کریم کشاورز و دیگران، تهران، مؤسسه
مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٢ش؛ اهدایی نخجوانی، فهرست خطی؛ بروسه لی، محمد طاهر،
عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛ برکلمان (آلمانی)؛ حاجخلیفه، کشفالظنون،
استانبول؛ کحاله، عمررضا، معجمالمؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراثالعربی؛ نیز:
Rieu, Charles, Catalogue for the Turkish Manuscripts in the British Museum,
London, ١٨٨٠.
بخش ادبیات