آثارِ جَعْفَري، كتابي دربارة تاريخ و جغرافياي منطقة فارس و جغرافياي عمومي جهان، تأليف ميرزا محمد جعفرخان حقايق‌نگار خورموجي (١٢٢٥ـ١٣٠١ق/١٨١٠ـ١٨٨٤م)، از تاريخ‌نگاران معروف اواسط دورة قاجار. در بخش اول كتاب كه دربارة فارس است، نويسنده نخست مطالبي پيرامون تقسيمات جغرافيايي و شناخت اماكن تاريخي و مذهبي آن منطقه بيان كرده و سپس به شرح احوال بزرگان و دانشمندان و وزيران و سياستمداران معروف آنجا پرداخته است. عنوانهاي كتاب بر حسب تقسيم‌بندي مؤلف چنين است: فضيلت فارس، حالات فارس، كيفيات شيراز، مساجد شيراز، بقاع شيراز، مدارس شيراز، حكام شيراز و فارس، وزراي فارس، علماي فارس، مشايخ فارس، شعراي فارس، بلوكات فارس، ايلات فارس و جزاير فارس. بخش دوم كتاب، جغرافياي عمومي جهان است كه با استفاده از پژوهشهاي اروپايي تدوين شده است. نويسنده دراين بخش، نخست كشورهاي جهان را به ترتيب قاره‌ها تقسيم كرده و سپس با اجمال به شرح يكايك آنها پرداخته است. اين بخش با قارة آسيا و كشور ايران آغاز گشته و در ضمن ان تاريخ بسيار فشردة اين كشور از آغاز تا زمان تأليف كتاب شرح داده شده است.
حقايق نگار اين كتاب را در زمان اقامت خود در شيراز نوشته و آن را به سال ١٢٧٦ق/١٨٥٩م در تهران به خط ميرزا آقا كمره‌اي به چاپ رسانده است. نسخة چاپي داراي ٣٩٦ صفحه است كه ٢٠٦ صفحة آن به ايالت فارس و بقيه به جغرافياي جهان اختصاص دارد. افزون بر نسخة چاپي كه به كلي ناياب است، از اين كتاب چند نسخة خطي در كتابخانه‌هاي شوراي ملي (سابق)، دكتر مفتاح و صدرالدين محلاتي موجود است.
اين كتاب را آقا بزرگ تهراني (١/٧) به ميرزا جعفرخان مشيرالدوله نيز نسبت داده و به دنبال وي خانبابا مشار صريحاً آن را از مشيرالدوله دانسته است و هر دو انتساب آن را به حقايق نگار نيز ياد كرده‌اند، ليكن آقا بزرگ در مستدركات الذريعه (٢٦/١٠) اين اشتباه را تصحيح كرده است.

مآخذ: آقابزرگ، الذريعه، ١/٧، ٢٦/١٠؛ بامداد، مهدي، تاريخ رجال ايران، تهران، زوار، ١٣٤٧ـ١٣٥٣ش، ٥/٢٢١، ٢٢٢؛ خورمرجي، ميرزا جعفرخان، حقايق الاخبار ناصري، به كوشش حسين خديوجم، تهران، نشرني، ١٣٦٣ش، مقدمه؛ همو، نزهه‌الاخبار، نسخة خطي كتابخانة شوراي ملي (سابق)، شم‌ ٥٠٠٧، مقدمه؛ ركن‌زادة آدميت، محمدحسين، دانشمندان و سخن سرايان فارس، تهران، اسلاميه، ١٣٣٨ش، ٢/٢٨٦ـ٢٨٧؛ زهرايي، فضل‌الله، «حاجي ميرزا جعفرخان حقايق نگار خورموجي»، يغما، س ١٧، شم‌ ٩ (آذر ١٣٤٣ش)، ص ٤٣١ـ ٤٣٥؛ شوراي ملي (سابق)، فهرست خطي، ٦/١٨٣، ١٤/٣٠٤ـ ٣٠٥؛ فرصت شيرازي، محمدنصير، آثار عجم، بمبئي، ١٣١٤ق، ص ٥٤٢؛ فسايي، ميرزا حسن، فارسنامة ناصري، تهران، ١٣١٣ق، ص ٧٩، ١٥٥، ٢٠٨، كتابخانة مركزي و مركز اسناد، فهرست ميكروفيلمها، ١/١؛ كتابخانة مركزي، فهرست خطي، ٥/٢٧١؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي فارسي، ١/٣٦؛ منزوي، احمد، فهرست خطي فارسي، ٦/٣٠ـ٣٩.
سيدعلي آل‌داود