اَلآدابُ الْعَرَبِيَّهُ فِي الْقَرْنِ التّاسِع عَشَر، كتابي ادبي به زبان عربي تأليف لُويس شَيخو (١٢٧٥ـ١٣٤٦ق/١٨٥٩ـ١٩٢٧م)، از آباء يَسوعي لبنان. وي كه خود مؤسس مجلة المشرق بود، طي سالهاي ١٣٢٥ـ ١٣٢٨ق/١٩٠٧ـ١٩١٠م به انتشار سلسله مقالاتي دربارة نويسندگان و شاعران و اوضاع ادبي (سدة ١٣ق/١٩م) در همان مجله پرداخت و سپس مجموعة آن مقالات را در دو جلد انتشار داد: جلد اول، شامل ١٢١٤ـ١٢٨٧ق/١٨٠٠ـ١٨٧٠م، بيروت، المطبعه الكاثوليكيه، چ ١، ١٢٣٦ق/١٩٠٨م، چ ٢، ١٣٤٢ق/١٩٢٤م، ١٤٠ ص و يك مقدمة ٢ صفحه‌اي به زبان فرانسه؛ جلد دوم، شامل ١٢٨٧ـ ١٣١٨ق/١٨٧٠ـ١٩٠٠م، بيروت، المطبعه الكاثوليكيه، چ ١، ١٣٢٨ق/١٩١٠م، چ ٢، ١٣٤٥ق/١٩٢٦م، ١٩٢ص.
شيخو از ١٣٤٤ق/١٩٢٥م كار بررسي در ادبيات معاصر عرب را از سرگرفت و در سالهاي بيست و سوم و بيست و چهارم مجله (١٣٤٤ـ ١٣٤٥ق/١٩٢٥ـ١٩٢٦م)، مقالاتي دربارة تاريخ ادبيات عربي در ربع اول سدة ٢٠م (ربع دوم سدة ١٤ق) نگاشت كه مجموعة آنها نيز زير عنوان تاريخ الآداب العربيّه في الرّبع الأوّل...، در ٢٠٨ ص در ١٣٤٥ق/١٩٢٦م در بيروت انتشار يافت. در اين سال مجموعة هر ٣ كتاب يكجا تجليد و منتشر شد. هر يك از اين مجلدات نيز شامل فهرست اعلام عربي (به تفكيك مسلمانان از نصرانيان)، اعلام خاورشناسان (به خط عربي و لاتيني) و نامهاي جغرافيايي است، اما در كتاب سوم به يك فهرست عام اكتفا شده است.
اهميت كتاب شيخو در آن است كه تا سال انتشار آن در المشرق، هيچ اثر مشابهي به زبان عربي تأليف نيافته بود و شرح احوال بزرگان شعر و ادب عرب، در جُنگها و كتب تراجم و گاه مجلات و يا كتابهاي مربوط به علوم ديگر پراكنده بود و هنوز مفهوم «تاريخ ادبيات» به صورت تاريخهاي اروپاييِ سدة ١٣ق/١٩م، در خاورزمين نضج نيافته بود. شايد تنها اثري كه با مقدمات كتاب شيخو هم عصر و قابل قياس است، سخنراني كُرد علي در پاريس (١٣٢٨ق/١٩١٠م) باشد كه بعدها در غرائب الغرب او چاپ شد (دمشق، ١٣٢٨ق/١٩١٠م، ص ٩٤ـ١١٢). در اروپا تاريخهاي متعددي دربارة ادبيات عرب تأليف شده بود (مثلاً هامرپورگشتال، وين، ١٢٧٢ق/١٨٥٦م؛ هُوار، پاريس، ١٣٢٠ق/١٩٠٢م؛ بروكلمان، ويمار، ١٣١٩ق/١٩٠٢م؛ پيتزي، ميلان، ١٣٢١ق/١٩٠٣م؛ نيكلسون، لندن، ١٣٢٥ق/١٩٠٧م و جز اينها)، اما اين مؤلفان كمتر به ادبيات معاصر پرداخته‌اند (قس: بروكلمان «تاريخ ادبيات عرب»، ٢/٦٢٠ به بعد كه بسيار مختصر است و بعدها در «ذيل» آن كتاب تكميل شده؛ نيكلسون «تاريخ ادبيات عرب» گرچه فصل آخر كتاب را به عصر مغول تا زمان حال اختصاص داده، اما از زمان حملة ناپلئون به مصر پيش‌تر نيامده است). شيخو كه زبان فرانسه را نيك مي‌دانسته، گويا به نوشته‌هاي موجود در ديگر زبانها عنايتي نداشته است و تنها چند بار از تاريخ ادبيات هوار استفاده كرده است.
فصل اول و دوم جلد اول به بررسي عواملي كه «نهضت» عربي را موجب گرديد ــ مانند برخي حوادث چون حملة ناپلئون، ايجاد صنعت چاپ، فعاليت مدارس مسيحي در كشورهاي گوناگون عرب، پيدايش انجمنهاي گوناگون در شرق و غرب، اقدام خاورشناسان به تأليف در ادبيات عرب و جز آن ــ اختصاص دارد. همين روش در آغاز فصلهاي بعد و در مقاطع تاريخي معين تكرار شده و در خلال گفتارها به شرح احوال اديبان هر دوره اشاره گرديده است. مؤلف در پايان هر فصل بخش نسبتاً مفصلي به خاورشناسان اختصاص داده است. روش كار در جلد دوم عيناً مانند روش جلد اول است، جز اينكه تفكيك ميان اديبان هر كشور، خاصه تمايز ميان اديبان مسلمان و مسيحي در جلد دوم، بارزتر است. كتاب سوم كه دربارة ادبيات عرب در آغاز سدة ١٤ق/٢٠م است (شامل حوادث مهمي چون ٢ جنگ جهاني، اضمحلال امپراتوري عثماني، پيدايش چند كشور مستقل عربي و مانند آن)، به ٣ «قسم» (برحسب زمان) و چندين «بحث» و «باب» بخش شده است. هر فصل با بررسي انگيزه‌هاي تحول در آن دوره آغاز مي‌گردد و به شرح احوال اديبان (بيش‌تر مسيحيان و تأثير آنها در ادبيات عرب) ختم مي‌شود. آخرين جزء اين كتاب (بحث سوم، ص ١٣٩ـ ١٨٥) دربارة نويسندگان و شاعران و اوضاع ادبي در زمان مؤلف است.
عنايت آشكار شيخو به اديبان و شاعران مسيحي و منسوب ساختن بسيار از بزرگان به آيين نصراني (به ويژه در كتاب شعراء النّصرانيه، ج ١، في الجاهليه، بيروت، ١٣٤٣ق/١٩٢٤م؛ ج ٢، في‌الاسلام، بيروت، ١٣٤٥ق/١٩٢٦م) پيوسته موجب انتقاد نويسندگان مسلمان بوده است.

مآخذ: در متن مقاله.
آذرتاش آذرنوش