دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٧٢

آفْتابِ دِهْلَوی، ابوالمظفر مروّج‌الدین یا جلال‌الدین (١١٣٠-١٢٢١ق/١٧١٨-١٨٠٦م)، امیر و شاعر فارسی گوی هندی، ملقّب به شاه‌عالَم اول بود. وی آخرین سلطان از سلاطین مستقل دهلی بود. ٢٥ سال از آغاز عمرش را همراه پدر در تبعید و زندان گذرانید. در ١١٧٣ق/١٧٦٠م پدرش کشته شد، و در این زمان شاه‌عالم در پَتْنه بود و در همین شهر در ١٤ جمادی‌الاول ١١٧٣ق/٣ ژانویة ١٧٦٠م اعلام پادشاهی کرد. از اتّفاقات مهمّ دوران حکومت او تسلّط انگلیسیها بر بنگاله بود. وی وعده‌های ایشان امیر بنگاله را تسلیم آنان کرد و سپس غلام قادرخان، یکی از بستگان امیر بنگاله، درصدد انتقام برآمده و در ١٢٠٤هـ/١٧٩٠م آفتاب دهلوی را نابینا کرد. وی تاریخ کور شدن خود را چنین سروده است:
ز نرگس گلاب ارچه نتوان کشید کشیدند از نرگسِ من گلاب
چـو پرسد کسی از تو تاریخ من بگو: «کور شد دیدة آفتاب»
سلطنت لرزان و بی‌اقتدار او تا ١٢١٨ق/١٨٠٣م که برد لیک انگلیسی دهلی را فتح کرد، ادامه داشت و او پس از آن تا ١٢٢١ق/١٨٠٦م که سال مرگ اوست، در قلعة دهلی زندانی بود و ا مقرّریی که از سوی حاکمان انگلیسی برایش تعیین شده بود، زندگی می‌کرد. تخلص شاه‌عالم در شعر فارسی و اردو «آفتاب» و در شعر هندی «بهاشا» (شاه عالم) بود و گاهی به اقتضای وزن شعر «خورشید» نیز تخلّص می‌کرد. اشعار بسیاری از او باقی است، ازجملة آنها قصیده‌ای است به عنوان «شهرآشوب» که دربارة فتنة غلام قادرخان سروده است به این مطلع:
صرصر حادثه برخاست پی خواری ما داد بر باد سر و برگ جهانداری ما
آفتاب درذثر و نظم فارسی، اردو، هندی و پنجابی مهارت داشت و گفته‌اند سانسکریت هم می‌دانست. از مقدمة نادرات شاهی برمی‌آید که با زبان ترکی نیز آشنایی داشته است.
آثار: نسخه‌هایی از دیوان فارسی او در کتابخانه‌ها ازجمله انجمن تحقیقات بهار در پتنه ، در کتابخانة موزة بریتانیای لندن و کتابخانة ملّی پاریس موجود است، امبا هنوز به چاپ نرسیده است. گفته‌اند که او ٤ دیوان اردو داشته است، ولی تنها یک دیوان اردو از او موجود است که اشپرنگر در فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه‌های اوده، آن را ذکر کرده است. یک مثنوی به زبان اردو به نام منظومة اقدس و کتابی به عنوان قصة شاه‌شجاع‌الشّمس (به نثر) نیز به او نسبت داده‌اند که اکنون نایاب است (مظفرملک، ٣٠). مجموعه‌ای از اشعار او به زبانهای اردو، فارسی، هندی و پنجابی در ١٢١٢ق/١٧٩٧م تدوین شده و او خود عنوان نادرات شاهی بر آن نهاده است. این مجموعه در ١٩٤٤م به تصحیح امتیاز علی‌خان‌عرشی و با مقدمه‌ای جامع به چاپ رسیده است. در مجلة اورینتل کالج (مظفر ملک، صص ٢٧-٥٢) نیز نمونه‌هایی از اشعار او آمده است.

مآخذ: آقابزرگ: الذریعه، ٩ (١)/١٠؛ علی‌حسن‌خان‌صاحب بهادر، صبح گلشن، کلکته، ١٢٩٥ق، ص ٧؛ مدرّس، محمدعلی، ریحانه‌الادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ١/٥٠؛ مظفرملک، «شاه عالم آفتاب»، اورینتل کالج، ١٣٣٥ش، شمـ ٢؛ نیز:

Blochet, e., Catalogue des Manuscrits Persans de Bibliothèque Nationale, Paris, ١٩٢٨ III, No. ١٩٤٦; Rieu, ch., Ctalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨١, ٧٢٠; sprenger, A., Catalogue of the Arabic, Persian and Hindustani Manuscrips of the Libraries of the King of Oudh, Calcutta, ١٨٥٤, Vol.I.
جعفر شعار