اَلْآراءُ وَالدِّیانات، کتابی است دربارۀ عقاید و باورهای پیروان ادیان و مذاهب و مکتبهای گوناگون کلامی و فلسفی به زبان عربی نوشتۀ ابومحمدحسن بن موسی نوبختی (د ح ٣١٠ق/٩٢٢م)، فیلسوف و منجم و متکلم شیعی ایرانی و نویسندۀ کتاب فرق‌الشیعه که بارها به چاپ رسیده است. از کتاب الآراء والدیانات اثری به دست نیست، لیکن مطالب آن به گونۀ گسترده‌ای در کتابهای اسلامی مربوط به این موضوع بازتاب یافته است و این نشان می‌دهد که این کتاب از آوازه‌ای بلند و نیکو برخوردار بوده است. ابن‌ندیم، نوبختی و خاندانش را به دوستداری علی(ع) و اولاد او ستوده و گفته است: او کتابهای بسیار گرد می‌آورد و شمار فراوانی از آن را به خط خود استنساخ می‌کرد. وی را کتاب الآراء والدیانات است که آن را به پایان نرسانده است (الفهرست، صص ٢٥١-٢٥٢). احمدبن علی نجاشی (د ٤٥٠ق/١٠٥٨م) نیز او را به عنوان متکلمی مبرّز می‌ستاید و می‌گوید: الآراء والدیانات کتابی بزرگ و نیکوست که من آن را بر استادم ابوعبداللّه (محمدبن محمدبن نعمان‌بن عبدالسلام معروف به شیخ مفید، د ٤١٣ق/١٠٢٢م) خوانده‌ام (رجال، ص ٤٦). همچنین رضی‌الدین علی‌بن موسی معروف به سیدبن طاووس (د ٦٦٤ق/١٢٦٦م) می‌گوید: کتاب الآراد والدیانات نوبختی اکنون در نزد من است و من از این کتاب به آکاهی وی از علم نجوم پی بردم (فرج المهموم، ص ١٢١).
نیمۀ دوم سدۀ ٣ق/٩م که نوبختی در آن می‌زیسته، روزگار جوش و خروش اندیشه‌های گوناگون و کشاکش آزاد فرقه‌ها با یکدیگر بوده است. درگیری زبانی و قلمی به ارزیابی باورهای مخالف منحصر نمی‌شده، بلکه به شرح و نگارش تاریخ آن فرقه‌ها و عقاید ایشان نیز می‌کشیده است. همزمان با او یا اندکی پیش و پس از وی، کسان بساری به این کار دست یازیده‌اند که اقبال آشتیانی برخی از ایشان را یاد کرده است (خاندان نوبختی، صص ١٣٦-١٣٩). با اینهمه، آقابزرگ تهرانی او را نخستین دانشمند مسلمان می‌داند که دربارۀ ملل و نحل و آراء و فرقه‌ها کتاب نوشته است. دیگر کسانی که در این زمینه چیزی نوشته‌اند، همگی متأخر از او بوده‌اند: ابوبکر باقلانی (د ٤٠٣ق/١٠١٣م)، ابومنصور عبدالقاهربن طاهر بغدادی (د ٤٢٩ق/١٠٣٨م)، ابوبکر احمدبن محمد اصفهانی (د ح ٤٥١ق/١٠٥٩م)، ابن‌حزم (د ٤٥٦ق/١٠٦٤م)، شهرستانی (د ٥٤٨ق/١١٥٣م) و جز ایشان (الذریعه، ١/٣٤-٣٥).
کتاب الآراء والدیانات را نویسندگان پس از نوبختی مانند مسعودی (د ٣٤٦ق/٩٥٧م)، ابن‌جوزی (د ٥٩٧ق/١٢٠١م)، ابن‌ابی الحدید (د ٦٥٥ق/١٢٥٧م) و دیگران در دست داشته‌اند. از اشارات آنان می‌توان استنباط کرد که الآراء والدیانات حاوی مطالبی بدین شرح بوده است: عقاید سوفسطاییان، عقاید ثنویان، عقاید فیلسوفان یونان، مذاهب هند و باورهای هندوان، مذاهب صابئیان و مجوستان، آرای منجمان و اصحاب فلک، عقیدۀ جهم‌بن صفوان، مذهب هشام‌بن حکم در تشبیه و تجسیم، عقاید مقاتل‌بن سلیمان و نعیم‌بن حماد و داوود جواربی از متکلمان شیعی و عقاید فیلسوفان رواقی (اقبال ١٣٩).

مآخذ: آقابزرگ، الذریعه، ١/٣٤-٣٥، ١٦/١٧٩؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمن، تابیس ابلیس، بیروت، دارالکتب‌العلمیه، ١٣٦٨ق، ص ٨٣؛ ابن‌حزم، علی‌بن احمد، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، بیروت، دارالمعرفه، ١٩٧٥م، ص ١٩٤؛ ابن‌طاووس، علی‌بن موسی، فرج‌المهموم، قم، منشورات الرضی، ١٣٦٣ش؛ ابن‌ندیم، محمدبن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، ١٣٩٨ق؛ اقبال، عباس، خاندان نوبختی، تهران، طهوری، ١٣٥٧ش، ص ١٤٠؛ خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العربیه، صص ٩٣-٩٤؛ قهپایی، عنایه‌اللّه علی، مجمع الرجال، قم، اسماعیلیان، ١٣٨٤ق، ٢/١٥٧؛ مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال، نجف، ١٣٥٠ق، ١/٣١١-٣١٢؛ مسعودی، علی‌بن حسین، التنبیه والاشراف، بیروت، دارصعب، ص ٣٤٣؛ همو، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس، ١٣٨٥ق، ١/٩٤؛ نجاشی، احمدبن علی، رجال، قم، مکتبه الداوری، ١٣٩٧ق.
بخش معارف