آخور: يا آخُر، مركز ناحية «دهستان»‌ از توابع گرگان قديم. دهستان در شمال بندر آبَسكون (ه‌ م) قرار داشته و به نوشتة ابن حوقل فاصلة آن تا آبسكون ٦ منزل بوده است (ص ٣٩٨). آگاهيهايي كه در باب دهستان در دست است، بسيار اندك و متناقض است. ظاهراً قديم‌ترين نوشته در اين باره از ابن رسته است كه در آن از «رباط آخر» كه شمالي‌ترين نقطة طبرستان است ياد شده است (ص ١٤٩). رباط در اينجا به معني پست نظامي مرزي است، زيرا اين نقطه چنانكه ابن حوقل نوشته سرحدّ ممالك اسلامي و متصرفات ايلات ترك از قوم غُز بوده است. اصطخري دهستان را در حدود ٥٠ فرسنگي آبسكون و پناهگاه كشتيها به هنگام طوفان دريا، و جايگاه ماهيگيران دانسته است (ص ٢١٩). ابن حوقل كه اكثر مطالب خود را از اصطخري گرفته، دهستان را به همين گونه وصف كرده و آن را مانند قريه‌اي كم جمعيت دانسته است (ص ٣٨٨). وي مي‌نويسد: دهستان شهري متوسط است و منبري دارد و مرز تكان غُز است و اندكي اختلال بدان راه يافته (ص ٣٨٨). وي مي‌نويسد: دهستان شهري متوسط است و منبري دارد و مرز تركان غُز است و اندكي اخلال بدان راه يافته (ص ٣٨٣)، ولي از آخور ذكري نمي‌كند. مقدسي دهستان را از بهترين بخشهاي گرگان و شامل ٢٤ ديه دانسته و متذكر شده كه مركز آن، آخُر، داراي مناره‌اي است كه از ديههاي اطراف ديده مي‌شود (ص ٣٥٨). سهمي (سدة ٥ق/١١م) جند بار از «رباط دهستان» نام برده در حالي كه به «آخُرِ دهستان» فقط يك بار اشاره كرده است (ص ٤٦). ابوالفداء (د ٧٣٢ق/١٣٣٢م) از دهستان و آخُر نام برده، اما مطالب مربوط به آخُر را از منابع قديم‌تر نقل كرده است. مستوفي (سدة ٨ق/١٤م) از دهستان نام برده، ولي به آخر اشاره‌اي نكرده است. بنابراين اگر رباطهاي آخر و دهستان دو محل جداگانه بوده باشند، به نظر مي‌رسد كه آخر روستايي بيش نبوده و رباط از نظر اهميت بر آن برتري داشته است.
از اين به بعد از دهستان اطلاعي در دست نيست و حملات پياپي و جنگها موجب خرابي اين منطقه شده است، چنانكه امروز در مورد محل دقيق آن نيز اختلاف است. به نظر بارتولد جون نقشة ساحل شرقي درياي خزر تغيير كرده است، به دقت و صراحت نمي‌توان محل دهستان را تعيين كرد و دانسته نيست كه اين محل در چه تاريخي از عرصة وجود بيرون رفته است (ص ١٤٤ـ ١٤٥). نوشتة رابينو دربارة خرابي دهستان و وضع كنوني آن با نظر بارتولد مغايرت دارد. رابينو مي‌نويسد كه دهستان در نتيجة حملات پياپي به گونه‌اي ويران و خالي از سكنه شده كه تا امروز بدون جمعيت ثابت و مسكن و كشت و زرع است و تنها قبايلي چادرنشين گاه گاه به آنجا مي‌روند (متن انگليسي، ٩٢؛ ترجمة فارسي، ١٤٥).
از دانشمندان منسوب به آخور، مي‌توان ابوالقاسم اسماعيل بن احمد بن محمد بن حفص بن عمر آخري و ابوالفضل خزيمه بن علي بن عبدالرحمان آخري دهستاني، فقيه و اديب و لغوي معتزلي مذهب (د ٥٤٨ق/١١٥٣م) و ابوالفضل عباس آخُري را نام برد.

مآخذ: ابن حوقل، ابوالقاسم، صوره‌الارض، ليدن، ١٩٣٩م؛ ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفيسه، ليدن، ١٨٩١م؛ ابن سعيد، علي بن موسي، كتاب الجغرافيا، به كوشش اسماعيل العربي، بيروت، ١٩٧٠م،‌ ص ١٧٤؛ ابوالفداء اسماعيل، تقويم‌البلدان، به كوشش رينو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م، ص ٤٣٩؛ اصطخري، ابواسحاق ابراهيم،‌ مسالك الممالك، ليدن، ١٩٢٧م؛ بارتولد، و.، تذكرة جغرافياي تاريخي ايران، ترجمة حمزة سرداور، تهران، توس، ١٣٥٨ش؛ رابينو، ه‌ . ل.، مازندران و استرآباد، ترجمة غلامعلي وحيد مازندراني، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٤٣ش؛ سهمي، حمزه‌بن يوسف، تاريخ جرجان، حيدرآباد دكن، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م، ص ١٣٩، ١٤٩، ٢٨٦، ٤١٣، ٤٤١؛ مقدسي، محمد بن احمد، احسن التقاسيم، ليدن، بريل، ١٩٠٦م؛ ياقوت حموي، ابوعبدالله، معجم‌البلدان، به كوشش ف ووستنفلد، لايپزيگ، ١٨٦٦ـ١٨٧٠م، ١/٥٩؛ يزدي، شرف‌الدين علي، ظفرنامه، به كوشش عصام‌الدين اورونبايوف، تاشكند، ١٩٧٢م، ص ٧٠٩؛ نيز:

Rabino, H. L., Māzandarān and Astarābād, London, ١٩٢٨.
صادق سجادي