دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٦
| آزاد وار جلد: ١ شماره مقاله:١٨٦ |
آزادْوار، یا آزاذْوار یا اَزادْوار، یکی از آبادیهای دهستان پایین جوین، از بخش
جغتای شهرستان سبزوار، از استان خراسان (سازمان برنامه و بودجه، ٢١/١٦٥). آزادوار
در ْ٥٦ و َ٤٢ (فرهنگ آبادیهای کشور: َ٣٩) طول شرقی و ْ٣٦ و َ٤٥ عرض شمالی در فاصلة
یک کیلومتری شمال راهآهن تهران ـ مشهد، ٥ کیلومتری ایستگاه آزادوَر، ٤٠ کیلومتری
بخش جغتای و ١٥٠ کیلومتری شهر سبزوار واقع است و از شمال به کوه مراد، از شرق به
جلیلآباد و ایستگاه راهآهن آزادوَر، از جنوب به کوه درخت بید و از غرب به
عبدلآباد محدود میشود. این آبادی و ایستگاه آزادور و آبادیهای مجاور آنها در
درهای شرقی غربی به عرض تقریبی ٧ تا ١٢ کمـ ، میان کوههای ساتیلموش (به ارتفاع
١٢١٣ متر) و مراد (به ارتفاع ١٢٦٥ متر) در شمال و کوههای کمرسرخ، درخت بید و
قرهچشمه (به ارتفاع ١٥٧٥ متر) در جنوب واقع شدهاند. رودخانة جوین (کالِ شور) در
شمال این دره و زمینهای زراعتی آبادیهای واقع در آن و در جنوب کوههای ساتیلموش و
مراد و به موازات آنها، از شرق به غرب، جریان دارد و یک رشته قنات که از دامنة کوه
مراد، از شمال غربی به جنوب شرقی جاری است، از آزادور میگذرد (سازمان جغرافیایی
کشور، نقشة عملیات مشترک؛ جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی، ٢٠٣؛ همان، فرهنگ اقتصادی،
٢٠٣٩.
سابقة تاریخی: به گفتة بلاذری (د ٢٧٩ق/٨٩٢م) در ٢٨ یا به قولی ٢٩ق/٦٤٩ یا ٦٥٠م
عثمانبن عفان ولایت بصره به عبداللهبن عامربن کُریز داد. عبدالله خود به جنگ
خراسان شد. در خراسان ابوسالم یزیدبن یزید جرشی را به فتح نیشابور گسیل کرد.
ابوسالم پس از گشودن نیشابور جوین را نیز گشود و بردة بسیار گرفت (صص ١٥٨-١٥٩، قس:
یعقوبی، ٢/٥٩). حاکم نیشابوری (د ٤٠٥ق/١٠٥٨م) «به نقل صحیح از ثقات» مینویسد:
«عبداللهبن عامر سرعت نمود و سعی فرمود و عنقریب به آزادوار جوین نزول کرد» (ص
١٢٥) و گردیزی در حدود ٤٤٢ق/١٠٥٠م نوشته است: «بعضی گویند ]ابنعامر[ به قومس آمد و
پس به گویان ](جوین)[ آمد و آنجا مقام کرد و ]از[ آنجا به آزادوار آمد و صلح کرد و
... به نیشابور آمد ... اندرسنة تسع و عشرین» (ص ٢٢٧).
متون تاریخی و جغرافیایی تا پیش از یورش مغول و ویران شدن نیشابور و توابع آن
(٦١٨ق/١٢٢١م) خبر از آبادانی بسیار آزادوار میدهند: اصطخری و ابنحوقل از آزادوار
به عنوان یکی از شهرهای نیشابور چون بوزجان، زوزَن، ترشیز و سبزوار یاد میکنند
(مسالکالممالک، ٢٥٧، صورهالارض، ١٦). مقدسی (نیمة دوم سدة ٤ق/١٠م) نیز آزادوار را
«شهرِ» گویان (مرکز جوین) میخواند و آن را آباد و پرجمعیت و حاصلخیز توصیف میکند
(ص ٤٦٥)، و حدودالعالم آن را «شهرکی» توصیف میکند «در بیابان با نعمت بسیار و بر
راه گرگان» (ص ٨٩). جوینی مینویسد که جدّ پدرش در ٥٨٨ق/١١٩٢م در این قصبه به خدمت
سلطاننکش خوارزمشاه رسید (٢/٢٨). یاقوت که خود این «شهرک» را دیده است مینویسد:
آزادوار قصبة کورة جوین، از اعمال نیشابور و نخستین بخش این کوره از سوی ری است؛ و
زمانی که من آن را دیدم. آباد و پرجمعیت و دارای بازار و مساجد بود و در بیرون آن
یکی از بازرگانان رهگذر کاروانسرایی بزرگ ساخته است (معجمالبلدان، ١/٢٣٠-٢٣١).
بنابر اطلاعاتی که از این مآخذ به دست میآید میتوان احتمال داد که شهرت و اهمیت
آزادوار در این دوران بیشتر به سبب واقع شدن آن بر سر راه ارتباطی وی، خراسان و
گرگان بوده است. لسترنج از دو راه ارتباطی بسطام (در ایالت قومس) و نیشابور سخن
میگوید: یکی راهِ نزدیکترِ چاپاری در امتداد کویر که از سبزوار میگذشت، دیگری
راهِ نزدیکتر کاروانرو که دشت جوین و آبادیهای آن، ازجمله آزادوار، در مسیر آن بود
(ص ٤١٧؛ نکـ مؤیّد ثابتی، ٢٢٠). از منابع کهن و نیز مطالعات جدید برمیآید که راه
دوم باید همان راه ابریشم باشد که از آزادوار نیز میگذشته است (ناصرخسرو، صص ٣-٤؛
حکمت ١٤٥٧). با اینکه پس از یورش مغول آزادوار همچنان موقعیت ارتباطی خود را داشته
است (گابریل، ٢٩٥)، ولی تا مدتها آبادانی پیشین را باز نیافت. مستوفی در ٧٤٠ق/١٣٣٩م
از آن به عنوان «دیه آزادوار» یاد میکند (ص ١٧٤). با اینهمه بایست در دورة صفوی
جایی نسبتاً آبادان بوده باشد، زیرا نام آن در کنار حاکمنشینهای دیگری چون ابیورد،
نسا، اسفراین و تربت آمده و مبلغ مالیات پرداختی آن به «بیگلربیگی مشهد مقدس» ١٣٩
تومان و ٥٣٠‘٣ دینار بوده است (باستانی پاریزی، ١٩٣). به نظر نمیرسد که آزادوار در
دورة قاجار از آبادی و اهمیت برخوردار بوده باشد و آنچه اعتمادالسلطنه دربارة آن
نوشته است (ص ٢٦)، چیزی جز ترجمة مطالب یاقوت (د ٦٢٦ق/١٢٢٩م) در ذیل آزادوار نیست
(نکـ معجمالبلدان، ١/٢٣٠-٢٣١).
شخصیتها و دانشمندان مشهوری از این سرزمین برخاستهاند: ١. ابوعبدالله محمدبن
حفصبن محمدبن یزید شعرانی آزادواری، شیخثقه (د ٣١٣ق/٩٢٥م)؛ ٢. ابراهیمبن
عبدالرحمنبن سهل آزادواری (سدة ٤ق/١٠م)؛ ٣. ابوموسی هارونبن محمد آزادواری جوینی،
ادیب و فقیه (زنده تا ٣١٠ق/٩٢٢م)، (سمعانی، ١/٧٦-٧٧)؛ ٤. امامالحرمین، عبدالملکبن
عبدالله نیشابوری (٤١٩-٤٨٧ق/١٠٢٩-١٠٨٦م)، (یاقوت، المشترک، ١١٦)؛ ٥. ابوالعباس
محمودبن محمد آزادواری؛ ٦. ابوحامد احمدبن محمد آزادواری، (یاقوت، معجمالبلدان،
١/٢٣١)؛ ٧. بهاءالدین محمد جوینی (د ٦٧٨ق/١٢٧٩م)؛ ٨. علاءالدین عطاملک جوینی، مؤلف
تاریخ جهانگشای (٦٢٣-٦٨١ق/١٢٢٦-١٢٢٨م)؛ ٩. خواجهشمسالدین محمد جوینی، صاحب دیوان
(د ٦٨٣ق/١٢٨٤م)، (دولتشاه، ٨٣).
وضع کنونی: آزادوار اکنون دهی است با ١٧٤ خانوار جمعیت و ١٧٤ واحد مسکونی که بیشتر
اهالی آن به زراعت، باغداری و کارگری ساده اشتغال دارند. یک رشته قنات، ٣ چاه عمیق
و یک چاه نیمهعمیق منابع آب کشاورزی آنهاست. گندم (٦٠٠ هکتار)، جو (١٥٠ هکتار) و
چغندرقند (١٥٠ هکتار) مهمترین فرآوردههای زراعتی آنجاست. دامداری نیز در کنار
کشاورزی معمول است (٥١٠ گاو و گوساله، ٠٠٠‘١٢ گوسفند و بره و ٠٠٠‘٦ بز و بزغاله).
این آبادی دارای برق، یک حمام، یک دبستان و یک مسجد است (جهادسازندگی، فرهنگ
اقتصادی، ٢٠٣-٢٠٤؛ همان، فرهنگ اجتماعی، ٢٠٣). مقبرة سیدحسن غزنوی، ملقب به اشرف (د
٥٦٥ق/١١٧٠م)، شاعر روزگار مسعودبن ابراهیم و بهرامشاه غزنوی، با گنبد و ایوان
نسبتاً بلند و اینواچههای دو طبقهاش بزرگترین بنا و تنها اثر تاریخی آزادوار است.
ابنبقعه موقوفاتی دارد و زیارتگاه مردم آبادیهای منطقه است (مؤید ثابتی، ٢٢١؛
مولوی، ٩٤).
آزادوار از طریق ایستگاه آزادوَر با راهآهن تهران ـ مشهد ارتباط مییابد. این
دستگاه اکنون با ١٠٠ خانوار جمعیت و ١٠٠ واحد مسکونی یکی از ٩ آبادی دهستان پایین
جوین است که دارای برق، آب لولهکشی، ٣ حمام، درمانگاه، یک دبستان و مدرسة راهنمایی
و مسجد، صندوق پست و تلفن است، و اهالی آنجا بیشتر به خدمات دولتی، و گروهی نیز به
دامداری استغال دارند (جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠٣؛ همان، فرهنگ اجتماعی،
٢٠٣).
مآخذ: ابنحوقل، ابوالقاسم محمد، صورهالارض، ترجمة جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ
ایران، ١٣٤٥ش؛ ابوالفداء، اسماعیل، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس،
١٨٤٠م؛ اصطخری، ابراهیم، مسالکالممالک، لیدن، ١٩٢٧م؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان،
مرآتالبلدان، تهران، ١٢٩٤ق؛ ایرانشهر، تهران، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ١٣٤٣ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران، صفی علیشاه، ١٣٦٢ش؛
بلاذری، احمدبن یحیی، فتوحالبلدان، ترجمة آذرتاش آذرنوش، تهران، سروش، ١٣٦٤ش؛
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشا، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٢٩ق/١٩١١م؛
جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ١٣٦٣ش؛ همان، فرهنگ
اقتصادی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ١٣٦٣ش؛ حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، تاریخ
نیشابور، تلخیص خلیفة نیشابوری، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ابنسینا، ١٣٣٩ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوری، ١٣٦٢ش؛ سازمان جغرافیایی کشور،
نقشة عملیات مشترک، تهران، ١٣٥٤ش؛ میامی، N١٤٠-٤١؛ سازمان برنامه و بودجه، فرهنگ
آبادیهای کشور، تهران، ١٣٦١ش؛ سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، مطبعه
دائرهالمعارف العثمانیه، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ گابریل آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به
ایران، ترجمة فتحعلی خواجهنوری، تهران، ابنسینا، ١٣٤٨ش؛ گردیزی، عبدالحیبن ضحاک،
تاریخ، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ١٣٦٣ش؛ لسترنج، گای، سرزمینهای
خلافت شرقی، ترجمة محمود عرفان، تهران، علمی و فرهنگی، ١٣٦٤ش؛ مؤیّد ثابتی، علی،
تاریخ نیشابور، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٥ش؛ مستوفی، حمدالله، نزههالقلوب، به
کوشش گای لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق؛ مقدسی، محمدبن احمد، احسنالتقاسیم، ترجمة علینقی
منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، تهران، ١٣٦١ش؛ مولوی، عبدالحمید، آثار
باستانی خراسان، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٤ش؛ همو، «آثار تاریخی و رجال جوین»،
نامة آستان قدس، مشهد، س ٧، شمـ ٢ (بهمن ١٣٤٦ش)؛ ناصرخسرو، معینالدین، سفرنامه، به
کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، زوار، ١٣٥٦ش؛ یاقوت حموی، ابوعبدالله، المشترک، به
کوشش ف. ووستنفلد، گوتینگن، ١٨٤٦م؛ همو، معجمالبلدان، به کوشش ف. ووستنفلد،
لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠م؛ یعقوبی، احمدبن ابییعقوب، تاریخ، ترجمة ابراهیم آیتی
بیرجندی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٥٦ش.
هادی عالمزاده