آجودان باشي، اسماعيل خان فرزند ميرزا علي‌اكبر خان (١٢٦٥ـ ١٣٢٧ق/١٨٤٩ـ١٩٠٩م)، افسر و سياست پيشة دورة قاجاري از روزگار ناصرالدين شاه تا پايان كار محمدعلي شاه. نخست افسر توپخانه بود و در ١٣٢٠ق/١٩٠٢م، به دريافت لقب «سيف‌السلطنه» نايل گرديد.
ميرزا اسماعيل خان در ١٣٠٠ق/١٨٨٣م، با درجة سرتيپ اولي، مانند پدر، آجودان باشي ادارة توپخانه شد و پس از چند سال خدمت در اين منصب، مدتي به مقام فرماندهي توپخانه رسيد. وي مردي گستاخ و دلير و خوش خط و نسبتاً باسواد بود. در آغاز صدارت ميرزا علي امين‌الدوله ميان وي و وجيه‌الله ميرزا، شاهزادة قاجار كه مقام وزارت جنگ داشت، مشاجره‌اي در گرفت. در اثر آن كشمكش، اسماعيل خان امير تومان آجودان باشي را كه داراي نشان درجة دوم امپراتوري روسيه (آنا) بود و برادرش محمد ابراهيم خان مير پنج را كه نشان درجة يك و حمايل سبز شير و خورشيد داشت، به فلك بستند و تا دم مرگ بزدند و ٣ روز در انبار خانة شاهي زنداني كردند (٢٤ـ٢٧ جمادي‌الاول ١٣١٥ق/٢١ـ٢٤ اكتبر ١٨٩٧م)، اما فرداي آن روز آن دو را با احترام تمام به وزارت جنگ انتقال دادند. سرهنگ كاساكوفسكي كه راوي اصلي ماجراست، اين رويداد را دليل بي‌ثباتي و بي‌ارادگي دولت وقت مي‌داند. در ١٣١٩ق/١٩٠١م، با سمت پيشين به خدمت در تبريز مأمور شد، اما در آغاز سلطنت محمدعلي شاه به تهران آمد و همكاري گرمي را با دشمنان آزادي و مشروطيت آغاز كرد و بسيار مقرب شاه گرديد. پس از فتح تهران به دست آزاديخوان و خلع محمد علي‌شاه، وي را به جرم همكاري نزديك با شاه خودكامة قاجار در سركوبي مردم، دستگير و به اعدام محكوم كردند و در ١٣ رجب ١٣٢٧ق/٣١ ژوئية ١٩٠٩م به دار آويختند.

مآخذ: اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، المآثر و الآثار، به كوشش ايرج افشار، تهران، اساطير، ١٣٦٣ش، ١/٣٥٥ـ٣٥٦؛ بامداد، مهدي، تاريخ رجال ايران، تهران، زوار، ١٣٤٧ـ١٣٥٣ش، ١/١٢٢ـ١٢٦؛ تفرشي حسيني، احمد، روزنامة اخبار مشروطيت و انقلاب ايران، به كوشش ايرج افشار، تهران، اميركبير، ١٣٥١ش، ص ٢٤١؛ صفايي، ابراهيم، رهبران مشروطه، تهران، جاويدان، ١٣٦٢ش، ص ٢٧٢؛ كاساكوفسكي، كلنل، خاطرات، ترجمة عباسقلي جلي، تهران، اميركبير، ١٣٤٤ش، ص ٢٢٨ـ٢٣٤.
بخش تاريخ