آقْ‌شَمْسُ‌الدّین، محمّدبن حمزه (٧٩٢-٨٦٣ق/١٣٩٠-١٤٥٩م)، صوفی و پزشک نامدار. وی را از نوادگان شیخ‌شهاب‌الدّین سهروردی شمرده‌اند، ولی معلوم نیست که مراد، شیخ اشراق است یا شهاب‌الدّین فقیه و صوفی بغدادی. در دمشق زاده شد و به هنگام کودکی با پدرش به آناتولی رفت و در آنجا به کسب دانش پرداخت. سپس در مدرسة عثمانجِق به تدریس پرداخت. در این هنگام به تصوّف گرایید. نخست به خدمت حاج‌بیرام، صوفی مشهور آن روزگار درآمد. چندی بعد طریقت بگرداند و از تدریس برید و به جست‌وجوی شیخ‌زین‌الدّین خوافی عازم حلب شد؛ اما باز به علّت خوابی که دید، به نزد مرشد نخستین بازگشت و ملازمت او را در اختیار کرد (ح ٨٣٠ق/١٤٢٧م) و سپس جانشین او در سلسلة پیرامیّه شد. دربارة پیوستن او به حاج‌بیرام داستانی نقل کرده‌اند و کشف و کرامات بسیاری به او نسبت داده‌اند (شوکانی، ١٦٦-١٦٩؛ طاش کپری‌زاده، ١٣٨-١٤٠). نیز در باب درمانهای پزشکی او روایاتی نقل شده است. آق‌شمس‌الدّین در فتح قسطنطنیه (٨٥٧ق/١٤٥٣م) به دعوت سلطان‌محمد دوم عثمانی (فاتح) او را همراهی کرد. گویا او قبلاً چیرگی سلطان را بر آن شهر پیشگویی کرده بود. وی در اثنای محاصره و فتح قسطنطنیه، به خواهش سلطان‌محمد، قبر ابوایوب انصاری را که در نخستین یورش مسلمانان به روم شرقی کشته شده بود، در پیرامون آن شهر کشف کرد و سلطان او را بسیار نواخت و در کنار مرقد انصاری، چند زاویه و نیز جامعی برای او ساخت؛ اما شمس‌الدین از اقامت در آنجا سرباز زد و به قصبة گوینوک بازگشت و همان‌جا ماند تا درگذشت. از آثار اوست:
١. رساله فی دوران‌الصّوفیّه و رقصهمؤ دربارة رقص و سماع صوفیان؛ ٢. رساله النوریه در تصوف؛ ٣. رساله فی دفع مطاعن‌الصوفیّه؛ ٤. رساله مادّه‌الحیاه، در پزشکی، که معالجات مجرب و سودمند خود را در آن گرد آورده است.

مآخذ: اسلام آنسیکلوپدیسی؛ امیرحسین، مناقب آق‌شمس‌الدّین، استانبول، ١٣٠١ق، جمـ ؛ بروسه‌لی، محمّدطاهر، عثمانلی مؤلّفلری، استانبول، مطبعة عامره، ١٣٣٣ق، ١/١٢-١٤؛ سعدالدّین، محمد، تاج‌التّواریخ، استانبول، مطبعة عامره، ١٢٧٩ق، صص ٤١٩-٤٣٤؛ شوکانی، محمدبن علی، البدرالطّالع، قاهره، مطبعه‌السعاده، ١٣٤٨ق؛ طاش کپری‌زاده، احمدبن مصطفی، الشفائق‌النّعمانیه، بیروت، دارالکتاب‌العربی، ١٩٧٥م؛ کحّاله، عمررضا معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراث‌العربی، ص ٢٦٥؛ گولپینارلی، عبدالباقی، مولانا جلال‌الدین، ترجمة توفیق سبحانی، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٣ش، ص ٣٧٦.
جعفر شمار