آذَر، نام نهمين ماه از سال و سومين ماه از فصل پاييز در سال شمسي در تقويم كنوني ايراني، و نيز نام نهمين روز از هر ماه شمسي در تقويم ايرانيان قديم. آذر (آدُر، در تلفظ فارسي ميانه) به معني «آتش» است كه به عقيدة زردشتيان يكي از ايزدان بوده است (نك‌ : آتش). در اواخر دوران ساساني به سبب رعايت نكردن كبيسه‌ها در زماني ميان ٥٠٧ تا ٥١١م، آذرماه با اعتدال بهاري برابر شده بود (التفهيم، ١٨١؛ همو، الآثار الباقيه، ذيل آذرماه؛ قانون مسعودي، ١/٢٦٠؛ زيج كوشيار، نسخة برلين، به نقل تقي‌زاده، گاهشماري، ٢٢، حاشية ٤٨). در زمان ملكشاه سلجوقي در ٤٦٧ق/١٠٧٤م كه تقويم جلالي وضع شد، آذر نيز ماه نهم تعيين گرديد. نهمين روز ماه آذر يعني «آذر روز» از آذرماه كه ايزد «آذر» را نگهبان آن مي‌دانستند، در سنّت ايرانيان قديم يكي از اعياد به شمار مي‌رفت و آن را به روايتي «آذر جشن» مي‌ناميدند.

مآخذ: بيروني، ابوريحان، الآثار الباقيه، به كوشش ادوارد زاخائو، لايپزيگ، ١٩٢٣م و نسخة خطي تركيه، شمارة ٤٦٦٧، ذيل آذرماه؛ همو، التفهيم، به كوشش جلال همايي، تهران، بابك، ١٣٦٢ش؛ همو، قانون مسعودي، حيدرآباد دكن، ١٩٥٤م؛ مسعودي، علي بن حسين، مروج‌الذهب، به كوشش باربيه دومنار و پاوه دو كورتل، پاريس، ١٨٧٧م، ٣/٤١٤؛ تقي‌زاده، حسن، گاهشماري در ايران قديم، تهران، ١٣٠٦ش، ص ١٩٣، ٢٥٧ق، ١/٢٦٠.
احمد تفضلي