آثارُ الوُزَراء، كتابي تاريخي به زبان فارسي نوشتة سيف‌الدين حاجي بن نظام عقيلي از نويسندگان و دبيران دربار تيموريان در سدة ٩ق/١٥م. وي اين كتاب را ميان سالهاي ٨٧٥ و ٨٩٢ق/١٤٧٠ و ١٤٨٧م به نام و براي خواجه قوام‌الدين نظام‌الملك خوافي نوشته است. اين خواجه از بزرگان دربار سلطان حسين بايقرا (٨٤٢ ـ٩١١ق/١٤٣٨ـ ١٥٠٥م) بوده كه پس از سالها تصدي مناصب بلند ديواني و وزارت در ٩٠٣ق/١٤٩٨م به قتل رسيد (خواندمير، ٤١٨ـ٤٣٢).
چنانكه از محتويات كتاب برمي‌آيد، نويسنده از اوايل جواني وارد كار ديواني شده و عمر خود را تا ٤٠ سالگي در اين كار گذرانده است. وي در اين مدت از كتابهاي تاريخي ارزندة گوناگون يادداشتهايي برگرفته و از مكاتبات پادشاهان و پيران و بزرگان و دانشمندان و وزيران مجموعه‌اي فراهم آورده تا از آن ميان كتابي تأليف كند. خواجه قوام‌الدين فرمان به آوردن مجموعة سيف‌الدين عقيلي داد، ولي چون اينها شامل سره و ناسره بود از اين رو نويسنده تصميم گرفت آنها را بپيرايد و كتابي در شرح زندگي وزيران بنويسد. وي براي اين كار به بررسي و مطالعة كتابهايي پرارزش پرداخته است، همچون تاريخ الرسل و الملوكِ محمد بن جرير طبري (٢٢٤ـ٣١٠ق/٨٣٩ ـ٩٢٢م)؛ شاهنامه، سرودة حكيم ابوالقاسم فردوسي (ح ٣٢٩ـ٤١٦ق/٩٤١ـ ١٠٢٥م)؛ جوامع الحكايات سديدالدين محمد بن محمد عوفي (د پس از ٦٣٠ق/١٢٣٣م)؛ الفرج بعد الشده ابوعلي محسن تنوخي (٣٢٨ـ٣٨٤ق/٩٤٠ـ٩٩٤م)؛ جامع التواريخ رشيدالدين فضل‌الله (مق‌ ٧١٨ق/١٣١٨م)؛ تاريخ يميني ابونصر محمد عتبي (ح ٣٥٠ـ٤٣١ق/٩٦١ـ١٠٤٠م)؛ تاريخ سلجوق؛ تاريخ جهانگشاي عطاملك جويني (د ٦٨١ق/١٢٨٢م)، مجمع الانساب محمد بن علي بن محمد شبانكاره‌اي (نگارش ٧٣٣ق/١٣٣٣م)، قابوس‌نامة عنصرالمعالي كيكاوس بن اسكندر (د پس از ٤٧٥ق/١٠٨٢م)، تاريخ‌آل مظفر محمود كتبي (تأليف حدود ٨٢٣ق/١٤٢٠م)، تاريخ كرمان، نسائم‌الاسحار من لطائم‌الاخبار ناصرالدين منشي كرماني (كه در ٢٩ صفر ٧٢٥ق/١٤ فورية ١٣٢٥م از نگارش آن فراغت يافته)، سوانح الافكار رشيدي، مقامات ابونصر مشكان (صاحب ديوان رسالت محمود غزنوي در ٤٠١ق/١٠١٠م) نوشتة ابوالفضل بيهقي (٣٨٥ـ٤٧٠ق/٩٩٥ـ١٠٧٧م) و برخي آثار ديگر. بدين‌سان، در اين كتاب مطالب مهمي از اسنادي آمده است كه اصل آنها از ميان رفته است، مانند مقامات ابونصر مشكان و مجلدات گم شدة تاريخ بيهقي كه جز در اين كتاب نمي‌توان بدان دسترسي يافت. پيداست كه نويسنده در سدة ٩ق/١٥م به همة آثار ياد شده دسترسي داشته است. با اين همه، او بيشترين برداشت را از نسائم الاسحار كرده و در بسياري موارد نوشته‌هاي آن را بي‌كم و كاست به نام خود آورده است. انشاي آثار الوزراء به دليل اقتباس نويسندة آن از كتابهاي گوناگون، داراي سبكهاي مختلف است: گاه سادگي و آراستگي و بلاغت شگفت‌انگيز ابوالفضل بيهقي و استادش بونصر مشكان خواننده را به اعجاب مي‌آورد و گاه سجعها و موازنه‌ها و صناعتهاي جامع‌التواريخ از نظر مي‌گذرد. گاه نيز انشاي آن به سبك رايج و معمول روزگار نويسنده نزديك مي‌شود و سست و ناهموار و ناپخته مي‌گردد (محجوب، ٩٨٥).
آثار الوزراء داراي ٢ مقاله است. مقالة اول در ذكر اثار و اخبار وزراي سابق است و آن داراي ١٢ باب است: وزراي پادشاهان گذشته، وزراي خلفاي راشدين ]مؤلف، مشاوران ابن خلفا را وزير خوانده است[، وزراي بني‌اميه، وزراي بني‌عباس، وزراي آل سامان، وزراي غزنويان، وزراي آل بويه، وزراي سلجوقيان، وزراي خوارزمشاهيان، وزراي چنگيزخان و اولاد و احفاد او، وزراي آل مظفر و پادشاهان غور، وزراي امير تيمور گوركاني و فرزندان وي. مقالة دوم، در ذكر آثار و اوضاع «آصف زمان»، خواجه قوام‌الدين، است و آن داراي ٤ باب است: اخلاق وي و برتري او بر همة وزيران جهان، كارهاي او پيش از وزارت، زمان وزارت، عنايات پادشاه اسلام به وي.
ستايشهاي بليغ نويسنده از اميرالمؤمنين علي(ع) و امامان بزرگوار پس از او، مي‌تواند دليلي بر شيعي بودن وي باشد.
از كتاب آثار الوزراء هشت نسخه موجود است: پتنة هندوستان، موزة بريتانيا، آصفية حيدرآباد دكن، بادليان آكسفورد، دانشگاه كمبريج، ديوان هند، مجلس شوراي ملي (سابق) و كتابخانة شخصي سعيد نفيسي. اين كتاب را ميرجلال‌الدين حسيني محدث ارموي (١٢٨٤ـ ١٣٥٨ش) از روي نسخة خطي مجلس شورا به شيوه‌اي علمي و انتقادي تصحيح كرده و به سال ١٣٤٧ش در تهران منتشر ساخته است. مصحح در ويرايش اين كتاب رنج فراوان برده است: تصحيح اشتباهات مؤلف از روي اسناد اصلي،‌تعيين كاست و فزودها، معني كردن اصطلاحات و واژه‌هاي دشوار، مشخص كردن موارد مأخوذ از مآخذ اصلي و تنظيم فهرست اعلام گسترده.

مآخذ: افشار، ايرج، «يادداشت»، راهنماي كتاب، س ٢، شم‌ ٣ (آذر ١٣٣٨ش)، ص ٤١٣ـ٤١٤، خواندمير، غياث‌الدين، دستورالوزراء، به كوشش سعيد نفيسي، تهران، ١٣٥٥ش؛ عقيلي، سيف‌الدين،‌ آثار الوزراء، به كوشش جلال‌الدين حسيني ارموي، دانشگاه تهران، ١٣٤٧ش، جم‌ ؛ محجوب، محمدجعفر، «آثار الوزراء»، سخن، س ١٠، شم‌ ٨‌ (آبان ١٣٤٨ش)، ص ٨٩٥ ـ٩٠٣؛ محقق، مهدي، «آثار الوزراء»، راهنماي كتاب، ٢، شم‌ ٣ (آذر ١٣٣٨ش)، ص ٤١٠، ٤١٣.
بخش ادبيات