دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٦

آقاجَمالِ خوانْساری ، جمال‌الدّین محمدبن حسین‌بن محمد (د ١١٢٥ق/١٧١٣م)، محدث، اصولی، حکیم، متکلم و فقیه امامی ایرانی. وی در حوزة علمیة اصفهان نزد پدرش، آقاحسین محقق خوانساری، دایی‌اش، ملامحمدباقر محقق سبزواری نویسندة ذخیره و ملامحمدتقی مجلسی (هـ م م) درس خواند و سپس در همان حوزه به تدریس معقول و منقول پرداخت. آقاجمال از علمای طراز اول و مدرّسان برجستة آن دوران اصفهان شمرده می‌شد، به گونه‌ای که در زمان خود ریاست حوزة تدریس اصفهان را به عهده داشت (مهدوی، ٢٣٨) و افرادی چون آقامحمّد اکمل اصفهانی و ملارفیع مشهدی (هـ م م) از شاگردان وی بودند. در مقام روایی او گفته شده که از ملامحمدتقی مجلسی اجازة نقل حدیث داشته است (تنکابنی، ٢٦٥). اردبیلی او را رفیع‌الشأن و از راویان فقه خوانده است (١/١٦٤). شیخ‌یوسف بحرانی صاحب‌الحدائق او را از مشایخ خود در نقل حدیث برشمرده است (لؤلؤه‌البحرین، ٩٠). آقاجمال عالمی نکته‌سنج بود و طبعی ظریف داشت و بسیار پرکار بود، به گونه‌ای که خوانساری صاحب روضات‌الجنات او را بسیار ستوده است (٢/٢١٤). به نظر می‌رسد نفوذ او در مردم به گونه‌ای بوده که پادشاهان صفوی معاصرش به او ابراز ارادت می‌کرده‌اند و با عطایای خود او را می‌نواخته‌اند. او از کمک به مردم دریغ نمی‌کرد و مورد مراجعة خاص و عام بود.
مشهور است که وی کتاب کلثوم‌ننه یا عقائدالنّساء را، که در آن رسوم و پندارهای معمول میان زنان آن روزگار ایران را به نقد کشیده، تألیف کرده است. مامقانی درگذشت او را در ١١٢١ق/١٧٠٩م می‌داند (١/٢٣٠) که درست به نظر نمی‌رسد. او را در آرامگاه پدرش، که به وسیلة شاه سلیمان صفوی در تخته فولاد اصفهان ساخته شده بود، به خاک سپردند (حرّ عاملی، ٢/٥٧).
آثار: آقا جمال دارای آثار بسیار و سودمند بوده که برخی از آنها به چاپ رسیده و تقریباً همة آنها در کتابخانه‌های ایران (و بعضاً بیرون از ایران) موجود است. آنچه به نظر آمده، به شرح زیر است: ١. اصول‌الدّین، در یک مقدمه و ٥ باب، هر باب دربارة یکی از اصول. نسخه‌های خطی آن در کتابخانه‌های: آستان‌قدس (فهرست، ١١/٢٠)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٦/٢٥٣) و وزیری یزد (فهرست خطی، ٣/٩٥٤) موجود است؛ ٢. اعتقادات، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ٩/٩٥١) و کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦/٢٧٨)؛ ٣. تاج‌التّراجم یا موائدالرّحمن، موزة بریتانیا (فهرست، ٣٤٩) که در بمبئی با چاپ سنگی به چاپ رسیده است؛ ٤. ترجمة الفصول‌المختاره من‌العیون والمحاسن، آستان‌قدس (فهرست، ١١/٦٦)، اهدایی مشکوه (فهرست خطی، ٣ (١)/٥٦٥)، ملي ملك (فهرست خطی، ٢/١٣٩)؛ ٥. ترجمة مفتاح‌الفلاح، آخوند همدان (فهرست خطی، ١٤)، آستان‌قدس (فهرست، ٦/٢٢١-٢٢٢). آصفیه (فهرست خطی، ١/١٩)، آیت‌الله مرعشی (فهرست خطی، ٣/٢٠)، اهدایی مشکوه (فهرست خطی، ١/٣٩) تربیت تبریز (فهرست خطی، ٩، ١٠)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ١/٤٢٦)، سلطنتی سابق (فهرست خطی، ١٤١-١٤٢)، عمومی اصفهان (فهرست خطی، ١/٧٠)، فیضیة قم (فهرست خطی، ٢/٣٥)، کتابخانة رشت (عمومی رشت و همدان فهرست خطی، ١١٠١)، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ١١، ١٢/٨١٧)، کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦/٤)، کتابخانة ملی (فهرست خطی، ١/٣٠٠)، گوهرشاد (فهرست خطی، ١/٣٢٧)، سنای سابق (فهرست خطی، ١/٣٨٦)، مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٨٢)، ملی ملک (فهرست خطی، ٢/١٤٣)، موزة ملی پاکستان (فهرست خطی، ٨٨٥) و وزیری یزد (فهرست خطی، ٤/١٢٢٠) که در ١٣٠٤ق/١٨٨٧م در بمبئی، و سپس در ١٣١٠ق/١٨٩٢م در مصر به چاپ رسیده است؛ ٦. حاشیه بر حاشیة شرح جدید تجرید، آخوند همدان (فهرست خطی، ٣٧٣)، آستان‌قدس (فهرست، ١/٣٤)، اهدایی مشکوه (فهرست خطی، ٣ (١)/٢٣٠)، دانشگاه لوس‌آنجلس (نشریة کتابخانه‌های مرکزی و مرکز اسناد، ١١، ١٢/١٩٦)، زنجانی (فهرست خطی کتابخانة شخصی، ٢٢٩)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢/١٨٥)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٩/٥٤٨-٥٤٩)، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ٨/٦٤)، کتابخانة ملی (فهرست خطی، ١٠/٢٩٧-٢٩٨)، فیضیة قم (فهرست خطی، ١/١٣٢)، مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٤٤٦) و وزیری یزد (فهرست خطی، ١/٣٩٨)؛ ٧. حاشیه بر شرح لمعه، آخوند همدان (فهرست خطی، ١٠٠)، آستان‌قدس (فهرست، ٢/٤٣)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢/٢٠١)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٧/٨٩)، فیضیة قم (فهرست خطی، ١/٨٠) کتابخانة رشت (عمومی رشت و همدان فهرست خطی، ١١١١) کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ١٢/٢٧٢٨) کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦/٣٠٢) مسجداعظم قم (فهرست خطی، ١٣٤) معارف تهران (فهرست خطی، ٨٥) ملی فارس (فهرست خطی، ١/٧-٧١) ملی ملک (فهرست خطی، ١/٢٢٧) نوربخش (فهرست خطی، ١/٤٧) وزیری یزد (فهرست خطی، ٣/١٠٣٥)؛ ٨. حاشیه علی شرح‌المختصر، آخوند همدان (فهرست خطی، ٩٨) آستان‌قدس (فهرست، ٦/٢٦) دانشگاه لوس‌آنجلس (نشریة کتابخانه‌های مرکزی و مرکز اسناد، ١١، ١٢/٢٠٣) سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢/٢٣١) شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٢/١٢٧) کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ٩/٩٥٢) کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦/٩٩) مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ١٤١) ملی فارس (فهرست خطی، ١/٨٨-٨٩) ملی ملک (فهرست خطی، ١/٢٣٦)؛ ٩. حاشیه‌علی‌الشفاء، اهدایی مشکوه (فهرست خطی، ٣ (١) ٢٤٣). شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٥/١٧٧)؛ ١٠. ترجمة شرح غررالحکم، آستان‌قدس (فهرست، ٢/٤٥) آستانه قم (فهرست خطی، ٢/٨٩) سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢/٣٤-٣٥) شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٦/١٣) گنج بخش (فهرست خطی، ٢/٩٤٩-٩٥٠) مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٢٥٤)؛ ١١. رساله در جبر و اختیار، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٤/١١٧)؛ ١٢. رساله فی صلوه‌الجمعه، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٣/٢٠٢-٢٠٣)، کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦/٣٩٣) کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ١٣/٣٣٩٤-٣٣٩٥)؛ اهدایی مشکوه (فهرست خطی، ٥/١٧٥٥-١٧٥٦) آیت‌الله مرعشی (فهرست خطی، ٨/٢٢٦-٢٢٧)؛ ١٣. رساله فی‌الطینه، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ٩/١٣٣٦، ١٣/٣٣٤٨-٣٣٤٩، ٣٥٦٧، ١٥/٤٢٣٢)، کتابخانة مرکزی و مرک اسناد (فهرست خطی، ١٧/٢٣٥)؛ ١٤. رساله فی کراهه‌العادات و انها باعتبار وصفهالابذاتها، وزیری یزد (فهرست خطی، ٣/١٠٣٥)؛ ١٥. رساله در نیّت، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ١٦/٥٩٣)، وزیری یزد (فهرست خطی، ٤/١٤٤٠)؛ ١٦. کلثوم‌ننه یا عقایدالنساء، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ١٢/٢٨٠٤-٢٨٠٥)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٥/٤٤٢)؛ گنج‌بخش (فهرست خطی، ٢/٩٥٧، ٩٥٨)، خیرپور گواجرانواله و خواجه‌محمد مرتضی (فهرست مشترک، ٤/٢٤٠٩)؛ ١٧. منشآت، کتابخانة مرکزی (فهرست خطی، ٩/١٣٦٣).

مآخذ: اردبیلی، محمدبن علی، جامع‌الرّواه، بیروت، دارالأضواء، ١٤٠٣ق؛ افندی اصفهانی، میرزاعبدالله، ریاض‌العلما، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، کتابخانة آیت‌الله مرعشی، ١٤٠١ق، ٢/٥٩؛ بحرانی، یوسف، لؤلؤه‌البحرین، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، موسسة آل‌البیت؛ تنکابنی، میرزامحمد، قصص‌العلماء، تهران، اسلامیه؛ حر عاملی، محمدبن حسن، امل‌الآمل، به کوشش احمد حسینی، قم، دارالکتب‌الاسلامی، ١٣٦٢ش؛ خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، تهران، ١٣٩٠ق؛ مامقانی، عبدالله، تنقیح‌المقال، نجف، المطبعه‌المرتضویه، ١٣٤٩ق؛ مهدوی، مصلح‌الدین، تذکره‌القبور، اسفهان، ثقفی، ١٣٤٩ش؛ نوری طبرسی، حسین، مستدرک‌الوسایل، به کوشش محمدرا نوری نجفی، تهران، ١٣٢١ق، ص ٣٨٤؛ نیز:

Edwards, Edward, M. A. A., catalogue of the Perrsian Printed Books in the British Museum, Lomdon, ١٩٢٢, p. ٣٤٩.
کاظم موسوی بحنوردی