آثاري، زين‌الدين (يا شرف‌الدين) شعبان بن محمد (٧٦٥ـ ٨٢٨ق/١٣٦٤ـ ١٤٢٥م)، شاعر و اديب شافعي. در قاهره زاده شد و اجداد او از موصل و ظاهراً غيرمسلمان بودند. جدش داوود نخستين كس از خاندان او بود كه به اسلام گرويد. وي كه گويي از اين سابقه ناخرسند بود، پس از اقامت در مكه (ح ٨٠٧ق/١٤٠٤م) خويشتن را آثاري (منسوب به آثار نبوت در آن شهر) خواند. با اين حال، وي بدخوي، هجاگوي و هرزه‌سرا بود. در آغاز به منشيگري پرداخت. سپس نقيب‌الحكم قاهره گرديد و در ٨٠٠ق/١٣٩٨م به سبب درگيريهاي مالي از كار معزول شد و باز بر سر كار آمد، اما چون به زشتكاريهاي فراوان متهم شد، ناچار به حجاز گريخت (٨٠٧ق/١٤٠٤م) و از آنجا به يمن رفت و براي بزرگان آنجا مديحه و سپس هجويه سرود و به هند تبعيد شد. مردم هند هم پس از چند سال، ‌از زخم‌زبان او دلگير شدند و به يمن راندندش. از آنجا نيز پس از چندي اخراج شد و ناچار مجاور مكه گرديد و ١٠ سال در آنجا اقامت گزيد. در ٨٢٠ق/١٤١٧م در شام، و سال بعد در قاهره بود. چند بار ديگر به شام سفر كرد تا عاقبت در قاهره درگذشت. وي جهان دوست و به شعر خود مغرور بود. به فقر تظاهر مي‌كرد، اما هنگام مرگ ٠٠٠،٥ دينار از او باقي ماند. شعرش (مدح، هجا، مُجون، شعر تعليمي، و مذهبي) متوسط، بلكه فروپايه است. خود مدعي است كه بيش از ٣٠ كتاب تأليف كرده است. از اين ميان حدود ١٠ كتاب به صورت خطي در كتابخانه‌هاي جهان موجود است (بروكلمان) كه ٥ نسخه از آنها ارجوزه‌هايي تعليمي (به خصوص در نحو و عروض) است. علاوه بر اين، سخاوي كتابهاي زير را نيز در ضمن آثار او آورده است: عِنان العربيه (ارجوزه در عروض)؛ لسان العرب في علوم الادب؛ مجموعة اشعار در نبويّات به نام المَنْهَلُ العَذْب؛ الردُّ عَلي مَنْ تَجَاوَزَ الحَدَّ.

مآخذ: ابن عماد حنبلي، عبدالحي، شذرات الذهب، قاهره، مكتبه‌القدس، ١٣٥٠ق، ٧/١٨٤؛ بروكلمان (آلماني)، ٢/١٠، ذيل، ٢/١٧؛ سخاوي، عبدالرحمان، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق، ٣/٣٠١ـ٣٠٣؛ كحاله، عمر رضا، معجم‌المؤلفين، بيروت، داراحياء التراث العربي، ٤/٣٠٠ـ٣٠١.
آذرتاش آذرنوش