آثارِ عَجَم، كتابي جغرافيايي و تاريخي به زبان فارسي، نوشتة سيد محمد نصير بن ميرزا جعفر حسيني، فرصت شيرازي ملقب به «فرصت‌الدوله» (١٢٧١ـ١٣٣٩ق/١٨٥٥ـ١٩٢١م). نويسندة اين كتاب در شيراز زاده شد در همانجا درگذشت. علوم زمان را به خوبي آموخت و با زبان انگليسي آشنايي پيدا كرد. موضوع بنيادي اين كتاب اوضاع جغرافيايي و آثار تاريخي فارس است، اما مطالب فراوان ديگري نيز به اين شرح دارد: ١. تاريخ پادشاهان و بزرگان، زندگي‌نامة دانشمندان، شاعران، عارفان و هنرمندان فارس و ذكر فرقه‌ها و برخي از عقايد مردم آن سرزمين؛ ٢. اطلاعاتي تاريخي و جغرافيايي و باستان‌شناسي دربارة ساير نقاط ايران و سرزمينهاي مجاور آن؛ ٣. شمه‌اي از تاريخ اسلام و احوال ياران پيامبر، عارفان متقدم و متأخر، حكيمان پيش از اسلام،‌ عالمان، اديبان، سخنوران و برخي از شاعران عرب؛ ٤. مطالب علمي از حكمت،‌كلام، هيأت، هندسه، نجوم، حساب، معاني و بيان و جز آن؛ ٥. گزيده‌هايي از اشعار شاعران به فارسي يا عربي از مديح و هجاء و غيره؛ ٦. اشعاري به صورت غزل و قصيده از خود نويسنده؛ ٧. شرح اثار باستاني سرزمينهاي خارج از ايران مانند مصر و بابل و جز آن؛ ٨. سفرنامه: شرح سفر مؤلف. وي در اول ماه شعبان ١٣٠٣ق/٥ مة ١٨٨٦م از شيراز عازم زيارت عتبات شد و در اين سفر از راه خشكي رو به سوي بوشهر آورد و از آنجا به بصره و بغداد رفت و آثار و ساختمانهاي تاريخي اين نواحي را ديد و تصوير آنها را رسم كرد. وي در اين سفرنامه به تفصيل از طاق كسري سخن گفته و براي تكميل مطالب خود در اين باب، اثار تاريخي كرمانشاهان و نقوش و كتيبه‌هاي طاق‌بستان و بيستون را توصيف كرده و از خطوط الواح نمونه‌هايي اورده، سپس به ذكر آثار تاريخي همدان و ساختمانهاي شهرهاي آذربايجان و ديگر شهرهاي ايران پرداخته است؛ ٩. اوضاع شيراز در زمان مؤلف كتاب. نويسنده در اين بخش به توصيف بناهاي تاريخي، بقعه‌ها، مساجد، مزارات، كاروانسراها و باغهاي شيراز، و ذكر حكيمان و پزشكان و خوش‌نويسان و شاعران و نقاشان و بازرگانان و صنعتگران اين شهر پرداخته است؛ ١٠. فهرستي از حاكمان شيراز، از محمد بن يوسف ثقفي‌(٧٤ق/٦٩٣م)، تا ركن‌الدوله محمدتقي ميرزا پسر محمدشاه (١٣١٣ق/١٨٩٥م). اين فهرست، همة فرمانرواياني را كه از روزگار عبدالملك بن مروان اموي تا زمان مظفرالدين شاه قاجار در شيراز حكومت داشته‌اند، و نيز پادشاهاني را كه آنجا را پاي تخت خويش كرده بودند، در بر مي‌گيرد. نويسنده اين بخش را كلاً از تاريخ ايرانيان كنت گوبينو ترجمه كرده و حاكمان شيراز تا آغاز روزگار مظفرالدين شاه را بدان افزوده است.
آثار عجم نخستين‌بار با مقدمة ميرزا ابوالحسن اصطهباناتي و شيخ مفيد شيرازي به سال ١٣١٤ق/١٩٣٥م به خط ميرزا محمد ناهيد شيرازي در چاپخانة نادري در تهران به چاپ رسيده است. نويسنده در آغاز كتابش اين بيت را از سروده‌هاي خود آورده است:
از نقش و نگار در و ديوار شكسته آثار پديد است صناديد عجم را

مآخذ: آقابزرگ، الذريعه، ١/٨؛ دانشنامة ايران و اسلام؛ فرصت شيرازي، محمدنصير، آثار عجم، تهران، ١٣٥٤ق؛ گلچين معاني، احمد، تاريخ تذكره‌هاي فارسي، دانشگاه تهران، ١٣٥٠ش، ٢/٤٢٣؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي فارسي، ١/٣٨.
جعفر شعار