آقْ‌شَهْر، (تلفظ کنونی: آقِ شِهِر ) شهری در آناتولی مرکزی در ترکیه، واقع در دامنة کوهِ سلطان‌داغ در ١٣٥ کیلومتری شمال غربی شهر قدیمی قونیه و ٢٣ کیلومتری جنوب شرقی اَفیون قره‌حصار، دارای ٣١٢‘٤٠ نفر جمعیت (سرشماری، ١٩٨٠م)، ْ٢٩ و َ١٥ طول شرقی و ْ٣٨ و َ١٣ عرض شمالی و ٠٠٠‘١ متر ارتفاع از سطح دریا. این شهر مرکز ایلجه، یا شهرستانی به همین نام از توابع ایل (استان) قونیه است. در شمال آن دریاچه‌ای همنام (آق‌شهر) است و رودخانه‌ای که از شرق شهر می‌گذرد، در شمال شرقی به این دریاچه می‌ریزد. این دریاچه را ابن‌خردادبه (ص ١٠١) باسلیون خوانده است و رومیان آن را دریاچة چهل شهید نامیده‌اند (لسترنج، ١٦١). در کنار آق‌شهر جلگة بسیار وسیع و همواری به همان نام با بیش از ٨٢ قصبه و روستا قرار گرفته است. شهر، هوایی معتدل دارد و به سبب فراوانی آب، دارای باغها و بوستانهای بی‌شمار و منظره‌ای بس دلپذیر است.
سابقة تاریخی: آق‌شهر (شهر سفید) ترکیبی از «آق» ترکی به معنای سپید و «شهر» فارسی است. این نامگذاری ظاهراً از گل سفیدی که در آنجا فراوان و مشهور است گرفته شده است (بستانی، ١/١١٨). در نامهای قدیمی آق‌شهر اختلاف‌نظرهایی دیده می‌شود. یک روایت آنجا را «انطاکیة پیسیدیا» و روایتی دیگر «سوریوم» می‌داند. نیز استرابن این شهر را همان «فیلوملیومِ» قدیمی دانسته است (قاموس‌الاعلام ترکی؛ قس: دایره‌المعارف اسلام) در منابع قدیم اسلامی هم نامش بهص ورتهای آقْشَر، آخْشَر و آخشَهْر آمده است (دایره‌المعارف اسلام). آق‌شهر نخستین‌بار در ٤٩٥ق/١١٠٢م که هنوز فیلوملیوم نامیده می‌شد، توسط جنگجویان صلیبی تسخیر و تاراج گشت. سپس در ٥٠٩ق/١١١٥م آلکسیوس امپراتور بیزانس، سپاهیان ملکشاه پسر قلیچ‌ارسلان سلجوقی را در حوالی این شهر شکست داد (رانسیمان، ٢/٣٢، ١٦٠، ٢٣٩). نام آق‌شهر در تواریخ دورة سلجوقی مکرر یاد شده است (آق‌سرایی، صص ٧٤، ١٢٢، ١٥٠؛ ابن‌بی‌بی، صص ٨، ١٠٢، ١٥٠، ٢١٣). به هنگام ضعف سلجوقیان این شهر به دست امرای قرامان افتاد (دایره‌المعارف اسلام). اما اندکی بعد، چیرگی ینی‌قرامان بر آق‌شهر با شکست آنان به دست بایزید اول در اوایل ٨٠٥ق/١٤٠٢م، به پایان رسید (باسورث، ٢٠٦). این شهر از غصه درگذشت (یزدی، ٢/٣٤٨-٣٤٩) و شهر به تصرف تیمور درآمد. تیمور پس از مرگ بایزید، ممالک قرامان را به اضافة آق‌شهر به محمدبک قرمان اوغلو داد. هدف وی از این کار ایجاد آشوب در آناتولی و جلوگیری از قدرت یافتن سلاطین آل‌عثمان در آن خطه بود (اسناد ...، ١٩٢). از جهانگردانی که در خاطرات خود از آق‌شهر یاد کرده‌اند، می‌توان ابن‌بطوطه (سفرنامه، ١/٣١٨) و غزّی و مکی و اولیا چلبی را که در سده‌های ١٠ و ١١ق/١٦ و ١٧م این شهر را دیده‌اند، نام برد. جهانگرد معروف ایرانی حاج‌زین‌العابدین شیروانی نیز که در اواخر سدة ١١ و اوایل سدة ١٢ق/١٧ و ١٨م این شهر را دیده می‌نویسد: «شهری است نیک و بلده‌ای که هوایش در غایت سردی و آبش در نهایت گوارایی است. شهر بر بلندی واقع شده و اطرافش گشاده است. نزدیک ٠٠٠‘٣ باب خانه در آن است و در جهت جنوبی شهر مرغزار وسیعی است و چشمه‌های بی‌شمار در آن جاری است. مسجدجامع آن شهر از آثار ابراهیم‌بیک از ملوک قرامان است» (حدایق‌السیاحه، ٧٨).
وضع کنونی: آق‌شهر مدتهاست که از مراکز کشاورزی ناحیه‌ای به همین نام است. محصولات کشاورزی آن انواع حبوبات، توتون، خشخاش و اقسام میوه‌ها و محصول صنعتی آن پارچه‌های کتانی است. سکنة شهر اکثر ترک‌نژاد و مسلمانند و به زبان ترکی (عثمانی) سخن می‌گویند. اقلیت مذهبی شهر و ناحیة آق‌شهر مهاجران یونانی و یوگسلاوی‌اند. آق‌شهر سابقاً مجموعه‌ای از بناهای قدیمی خشت و گلی بوده که بر طبق آماهای داده شده بیش از ٢٥٦‘١ خانة مسکونی داشته (قاموس‌الاعلام ترکی)، اما با ترقیات ترکیه (به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم) این شهر نیز گسترش و رونق روزافزون یافته و جای بناهای خشت و گلی پیشین را اکنون بناهی سنگی، و سیمانی مجلل گرفته است. در کنار ساختمانهای نوین، آثار و ابنیة روزگاران گذشته جای دارد و این بر شکوهمندی شهر می‌افزاید. برخی از این آثار عبارت است از مسجد شهر که توسط سلطان بایزید اول ساخته شده است: «تاش مدرسه» که کتیبه‌ای از زمان کیکاووس اول سلجوقی (با تاریخ ٦١٣ق/١٢١٦م) دارد، ولی بنایش متعلق به زمانی پس از آن است؛ تکیه‌ای که نام صاحب عطا در کتیبة آن نوشته شده و به متعلق به دوران کیکاووس دوم سلجوقی (٦٥٩ق/١٢٦١م) است؛ مقبرة سیدمحمد خبرانی (٦٢١ق/١٢٢٤م) با محراب هشت‌گوش آن که در آغاز سدة ٩ق/١٥م تعمیر شده است؛ اولوجامع متعلق به سدة ٩ق/١٥م؛ مسجدجامع ایپلیکچی (٧٣٨ق/١٣٣٧م) و ارامگاه نوین و زیبای نصرالدین‌خوجه که دارای تاریخ ٣٨٦ق/٩٩٦م است (دایره‌المعارف اسلام). بجز آثار یاد شده، دو کلیسا و چند مدرسة قدیمی هم در شهر وجود دارد، افزون بر آثار موجود در شهر، در ناحیة آق‌شهر روی هم بیش از ٧٠ میجد و ١١ مدرسه هست (قاموس‌الاعلام ترکی).

مآخذ: آق‌سرایی، محمودبن محمد، مسامره‌الاخبار و مسایره‌الاخیار، به کوشش عثمان توران، آنقره، انجمن تاریخ ترک، ١٩٤٣م؛ ابن‌بطوطه، محمدبن عبدالله، سفرنامه، ترجمة محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٥٩ش؛ ابن‌بی‌بی، یحیی‌بن محمد، مختصر سلجوقنامه (ذیل اخبار سلاجقه روم) لیدن، ١٩٠٢م؛ ابن‌خردادبه، عبیدالله‌بن عبداله، المسالک والممالک، لیدن، ١٨٨٩م؛ اسناد و مکاتبات تاریخی ایران، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٥٦ش؛ بستانی (فؤادافرام)؛ باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩ش؛ دایره‌المعارف اسلام؛ رانسیمان، استیون، تاریخ جنگهای صلیبی، ترجمة منوچهر کاشف، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٦٠ش؛ شیروانی، زین‌العابدین، حدایق‌السیاحه، دانشگاه تهران، ١٣٤٨ش؛ قاموس‌الاعلام (ترکی)؛ یزدی، شرف‌الدین علی، ظفرنامه، به کوشش محمدعباسی، تهران، امیرکبیر، ١٣٣٦ش؛ نیز:

Turke year book, ١٩٨٥, p. ٤٦.
حسین قره‌چانلو