آقْ‌حِصاری، حسن‌بن طورخان‌بن داوودبن یعقوب، مشهور به «حسن کافی» (٩٥١-١٠٢٥ق/١٥٤٤-١٦١٦م)، فقیه، ادیب و پژوهشگر. وی از مردم بوسنه (بوسنی و هرزگوین کنونی، جمهوری خودمختار در شمال یوگوسلاوی) یود. در آق‌حصار (از توابع بوسنی) به دنیا آمد و بیش از ٢٠ سال منصب قضاوت آنجا را برعهده داشت و در همان شهر درگذشت. زبانهای عربی، ترکی و فارسی را نیک می‌دانست. پرهیزگار و زاهد بود و مشایخ صوفیه را دشمن می‌داشت. در جنگها به عنوان جنگاور و سخنور شرکت می‌کرد، ازجمله در جنگ اِگْری (در مجارستان) حضور داشت (١٠٠٤ق/١٥٩٦م) و کتاب اصول‌الحِکَم فی نظام‌العالَم را در اثنای آن تألیف کرد. این کتاب به زبان عربی و دربارة چگونگی فرمانروایی و لزوم بازنگری در سازمان اداری امپراتوری عثمانی است و بزرگان ترک آن را پسندیدند و خواستار شرح آن شدند و آق‌حصاری در ١٠٠٥ق/١٥٩٧م آن را به زبان ترکی شرح کرد. از این کتاب نسخه‌هایی در بریل، استانبول و موزة بریتانیا موجود است. این اثر به زبانهای ترکی (توسط خود او)، فرانسوی، آلمانی و بوسنَوی برگردانیده شده، امّا تاکنون اصل و ترجمه‌های آن چاپ نشده است. برخی دیگر از آثار او بدین قرار است: ١. سمت‌الوصول الی علم‌الاصول (تألیف حدود ١٠٠ق/١٥٩٢م). کتابی است مختصر، شامل یک مقدّمه و ٢ باب و خاتمه. مؤلف خود، آن را شرح کرده است. ٢. روضات‌الجنّات فی اصول‌الاعتقادات که در ١٠١٤ق/١٦٠٥م از نگارش آن فراغت یافته است. این کتاب به اشتباه به برکوی نسبت یافته است. این اثر دربارة مسائل کلامی و به گفتة نویسنده بر ضدّ صوفیان و دیگر بدعت‌گذاران است. نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های قاهره و قوله موجود است و در ١٢٥٧ق/١٨٤١م در برلین چاپ شده است. ٣. أزهارالرّوضات فی شرح روضات‌الجنّات. وی در ١٠١٥ق/١٦٠٦م از نگارش آن فراغت یافته است. نسخه‌ای از آن در کتابخانة ظاهریّه موجود است. این کتاب در ١٢٥٨ق/١٨٤٢م در لایپزیک به چاپ رسیده است. ٤. تمحیص‌التلخیص یا شرح‌التلخیص، در باب معانی و بیان. نقدی است از تلخیص‌المفتاح خطیب قزوینی (٦٦٦-٧٣٩ق/١٢٦٨-١٣٣٨م). ٥. شرح مختصر قُدوری کتابی است در فروع فقه حنفی در ٤ جلد. ٦. شرح کافیه، نوشتة جمال‌الدین ابوعمر و عثمان معروف به «ابن‌حاجب» (٥٧٠-٦٤٦ق/١١٧٤-١٢٤٨م)، در نحو. ٧. حدیقه‌الصّلاه الّتی هی رئیس‌العبادات. ٨. رساله‌ای تحقیقی دربارة کلمة «چلبی». ٩. نظام‌العلماء الی خاتم‌الأنبیاء. وی در این کتاب سلسله مشایخ فقه خود را تا ابوحنیفه و سپس تاپ یامبر اسلام(ص) آورده و شرح حال هر کدام را به شیوه‌ای نیکو نوشته است. ١٠. نورالیقین فی اصول‌الدّین. شرحی است بر کتاب بیان‌السّلطنه والجماعه معروف به عقایدالطَّحاوی نوشتة امام‌احمدبن جعفربن حنفی (د ٣٢١ق/٩٣٣م). وی نگارش این کتاب را در ١٠١٤ق/١٦٠٥م هنگام محاصرة دژ استرغون (شاید استرگوم ، شهری در شمال مجارستان) در دژ به پایان برده است. کتاب دربارة اصول عقاید اهل سنّت است. ١١. شرح مقدّمه‌الزّاهد، نوشتة شیخ‌احمد زاهد (د ٨١٨ق/١٤١٥م) که شامل ٦٠ مسألة مشهور در میان شافعیان است.

مآخذ: اولیاء چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٤ق، ٥/٤٤٥؛ بروکلمان (آلمانی)، ٢/٥٨٨، ذیل، ٢/٦٥٩، بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح‌المکنون، استانبول، ١٣٦٤ق، ص ٣٩٨؛ حاجی‌خلیفه؛ کشف‌الظّنون، استانبول، ١٩٤١م، ١/١١٣، ١١٤، ٢/١٠٠٢، ١١٤٣، ١٨٠٢؛ دانشنامة ایران و اسلام؛ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ١٩٨٤م، ٢/١٩٤؛ کحّاله، عمررضا، معجم‌المؤلّفین، بیروت، داراحیاءالتّراث‌العربی، ٣/٢٣٣.
جعفر شمار