دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٩٨

آقامُحَمَّدْخان، (ح ١١٥٥-١٢١١ق/١٧٤٢-١٧٩٧م)، رئیس ایل، بنیانگذار و نخستین شاه سلسلة قاجار (د ح ١٢١٠-١٢١١ق/١٧٩٥-١٧٩٧م). وی پسر بزرگ محمدحسن‌خان قُوانْلو بود که در استرآباد زاده شد. مادرش دختر اسکندرخان قوانلو بود (اعتمادالسّلطنه، منتظم، ٣/٢٣). محمدحسن‌خان بعد از پدر خود فتحعلی‌خان (سپهسالارِ طهماسبِ دوم صفوی) که در ١١٣٨ق/١٧٢٦م کشته شد، ریاست تیرة قوانلو (اَشاقه باش) ایل قاجار را در استرآباد و گرگان برعهده داشت. وی در کشمکشهای ملوک‌الطوایف، در دفاع از صفویان (سلطنت شاه‌اسماعیل سوم) یا به‌طور مستقل، ادعای پادشاهی داشت و در نبرد با زندیان و آزادخان افغان، اصفهان را گرفت و شیراز را محاصره کرد، لیکن به علت رقابتهای درونی ایل به دست محمدعلی‌خان، یکی از سران تیرة دَوَلویِ قاجار (یوخاری‌باش) که پیوسته بر تیرة دیگر ایل (اشاقه‌باش) ریاست داشتند (ملکم، ٢/٣٣٦). در ١١٧٢ق/١٧٥٨م کشته و سرش نزد شیخ‌علی‌خان سردار زند فرستاده شد. کریم‌خان زند با اینکه از گزند یکی از مزاحمان حکومت خود آسوده گشت، به شیوه‌ای انسانی با قاجاریان رفتار کرد؛ وی دستور داد سرمحمدحسن‌خان را با گلاب بشویند و با احترام فراوان در زاویة حضرت عبدالعظیم به خاک سپارند (١١٧٢ق/١٧٥٨م).
نوجوانی: فرزندان محمدحسن‌خان از بیم سپاهیان زند به ترکمانان پناه بردند و اقامحمدخان که پس از کشته شدن پدر رئیس تیرة قوانلو گردیده بود در منطقة خود لشکری فراهم اورد، ولی نتوانست در نبرد با حاکم نیرومند گرگان محمدحسین‌خان قاجار دَوَّلو (د ١١٧٧ق/١٧٦٣م) کاری از پیش ببرد و از این‌رو متواری گردید، لیکن محمدخان سوادکوهی حاکم مازندران که محل اختفای وی و یارانش را می‌دانست، او و یارانش را در اشرف (بهشهر) دستگیر کرد و به تهران نزد کریم‌خان فرستاد. وکیل پس از دلجویی از آنان، آقامحمدخان و خاندان او را ٢ سال در دامغان زیرنظر نگاه داشت، ولی به علت عدم اطمینان کافی به توصیة محمدحسین‌خان آنان را را دوباره به تهران آورد و گروهی از جمله حسینقلی‌خان برادر آقامحمدخان را به قزوین تبعید کرد و دستة دیگر را که آقامحمدخان نیز در میان آنان بود، به شیراز گسیل داشت. پاره‌ای از افراد برجستة خاندان آقامحمدخان نیز به مرور زمان خود را به شیراز رساندند و به وی پیوستند. منابع حاکی است که همة آنها در دربار زند با احترام روزگار می‌گذراند و حسینقلی‌خان به دستور کریم‌خان به حکومت دامغان منصوب گردید. وی پس از چندی از محل حکومت خود به مازندران و گرگان رفت و با جمع کردن سپاهیانی از ترکمانان و قاجاریان، با نام جهانسوزشاهادعای سلطنت کرد و بارفروش (بابل) را مرکز حکومت خویش ساخت، اما در برابر لشکریان زند شکت خورد و گروه بسیاری از مردم مازندران به دستور زکی‌خان زند (پسرعموی کریم‌خان) کشته شدند. حسینقلی‌خان که او را «پادشاه بی‌تخت و تاج» نامیده‌اند، در ١١٨١ق/١٧٦٧م توسط دو تن از غلامان خود کشته شد و این امر موجب شد که برادرش آقامحمدخان برای مدتی در دربار کریم‌خان در شیراز تحت مراقبت شدیدتری قرار گیرد.
در دربار کریم‌خان: آقامحمدخان نزدیک به ١٦ سال (١١٧٧-١١٩٣ق/١٧٦٤-١٧٧٩م) در شیراز به سر برد (سپهر، ١/٣٤). کریم‌خان با مهربانی بسیار با وی رفتار می‌کرد. وکیل به او اجازه داده بود که به شکارهای جرگة چندروزه رَوَد و او بیشتر با یکی از دو برادرش، جعفرقلی یا مهدیقلی، به شکار می‌رفت. کریم‌خان گاه در کارهای سیاسی با وی رایزنی می‌کرد و با نوعی کنایه او را «پیران ویسه» (وزیرِ افراسیاب) خطاب می‌کرد. اعتماد وکیل به او تا انجا بود که می‌خواست وی را برای سرکوب کردن شورش حسینقلی‌خان به مازندران بفرستد (ملکم، ١/٣٣٧). خان قاجار توسط عمة (یا خواهر یا خالة) خود (خدیجه‌بیگم) که به اندرون شاهی راه یافته بود و نفوذی فراوان داشت (پاکروان، ٣١؛ اعتمادالسلطنه، منتظم، ٢/٣١٦)، از احوال درونی دربار و ماجراهای سیاسی شیراز باخبر می‌شد، تا اینکه از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع‌خان زند آگاه گردید. پس به بهانة شکار از شهر بیرون شد و زمانی که نشانه‌های مرگ وی را دریافت، با نیرنگ و شتاب همراه ٢ برادرش جعفرقلی‌خان و مهدیقلی‌خان و چند تن دیگر که شمارشان را تا ١٧ تن نوشته‌اند، در ١٣ صفر ١١٩٣ق/٢ مارس ١٧٧٩م از منطقة فارس بیرون امد و با سختی و تنگدستی خود را به اصفهان و از آنجا به دولاب تهران رساند. در اصفهان و ورامین گروهی از سران قاجار و خوانین ایلات به او پیوستند (همانجا). در سر راه خود به مازندران، یکی دو محمولة «مالیات و خزانه» حکومت را که به شیراز می‌بردند مصادره کرد (ملکم، ٢/٣٣٨؛ اعتمادالسلطنه، منتئم. ٢/٣١٦؛ اعتمادالسلطنه، منتظم، ٢/٣١٦؛ سپهر، ١/٣٥). از این قاجار اینان همراه وی بودند: باباخان (فتحعلی‌شاه) پسر حسینقلی‌خان، محمدخان دایی آقامحمدخان، پسرش سلیمان‌خان اعتضادالدوله که هنگام فرار از شیراز دستگیر شده اما به علت خردسالی او ا نکشتند، موسی‌خان و عیسی‌خان پسران اسکندرخان قوانلو که هر دو هنگام فرار از شیراز کشته شدند، ذضاخان دولو، محمدامین آقا (عموزادة پدر آقامحمدخان) و چند تن دیگر که برخی از آنان تا استرآباد محمدخان را همراهی کردند.
استوارسازی سلطنت:
الف ـ نبردهای سلطنت: آقامحمدخان ٣٦ تا ٣٨ سال داشت (ملکم، ٢/٣٣٨) که به مازندران رسید. در اینجا گروهی از قاجاریان به وی پیوستند. برادرش مرتضی قلیخان که پیش از وی قدرتی در منطقه به دست آورده و خود را پادشاه خوانده بود، از ورود آقامحمدخان به گرگان جلوگیری کرد (سپهر، ١/٣٥). کشمکش میان آقامحمدخان پس از ٤ سال جنگ و شکست و پیروزی (ملکم، ٢/٣٣٨)، بر برادر خود مرتضی قلیخان چیره شد. برادر به روسیه گریخت و همداستان کاترین روم برابر خان گردید. در ١٢٠٠ق/١٧٨٥م گیلان و مازندران و زنجان به زیر فرمان أقامحمدخان درآمد. در همان سال با مرگ علی‌مرادخان زند، منازع و رقیب نیرومند وی، قدرتِ‌خان بدین سوی البرز منتقل شد و لرستان و خوزستان نیز مسخر او گردید. بساط روسها که به بهانة بازرگانی به سرپرستی کنت‌وینوویچ در شهر اشرف (بهشهر) کارخانه‌ای گشوده بودند و خواسته‌های سیاسی داشتند، یکسره برچیده شد. در ١٢٠١ق/١٧٨٦م کردستان و سال بعد یزد به قلمرو آقامحمدخان پیوست. در ١٢٠٥ق/١٧٩٠م، پس از جنگ و نیرنگ با افشارهای آذربایجان، آن خِطّه نیز تسخیر شد (ملکم، ٢/٣٣٩). آقامحمدخان پس از ٢ سال جنگ و نبرد پیگیر و تلاش برای یگانه ساختن تیره‌های قاجار، بر بیشترین ایالات ایران چیره گردید و تهران را به سبب نزدیکی به مازندران و مراتع ایل به جای ساری مرکز حکومت خویش ساخت (ملکم، ٢/٣٣٩). وی در این شهر در ١٢٠٣ق/١٧٨٨م بی‌آنکه تاج بر سر نهد بر تخت شاهی نشست (ایرانیکا)، ولی اعتمادالسلطنه این واقعه را در ذیلِ سال ١٢٠٠ق/١٧٨٥م آورده است. و همو می‌نویسد در ١٢٠٤ق/١٧٨٩م برادرزادة خویش باباخان (فتحعلی‌خان) را به ولیعهدی برگزید (منتظم، ٣/٤٩).
ب ـ نبرد با رقیب اصلی: آقامحمدخان در نبردهای پراکنده‌ای در اصفهان در برابر علی‌مرادخان (برادرزادة کریم‌خان) و جعفرخان (پسر صادق‌خان، برادر کریم‌خان) شرکت جست، اما رقیب اصلی او لفطعلی‌خان زند که در ٢٠ سالگی پس از تاراندن رقیبان خانگی به تخت پادشاهی نشسته بود. آقامحمدخان در دوران زدوخوردهای داخلی زندیان، شمال ایران را یکپارچه ساخت و چون از اختلافهای جانشینان کریم‌خان و شخصیت ایشان آگاه بود، انقراض این سلسله را در نابود کردن لطفعلی‌خان شجاع و بی‌آلایش، اما کم‌سیاست و بی‌تجربه می‌داسنت. از این‌رو همة نیروی خود را در این راه به کار انداخت. خان‌قاجار یک‌بار در ١٢٠٣ق/١٧٨٨م در هَزارِبیضا (٣٠ کیلومتری شیراز) با سپاهیان زند نبرد کرد و توانست پایتخت را محاصره کند، اما نتوانست به درون آن راه یابد، پس به تهران بازگشت. بار دوم با نیروهای بیشتر و نظمی آراسته‌تر وارد معرکه شد و در همان هنگام با حاج‌میرزاابراهیم کلانتر شیراز که با سران زندیه اختلاف پیدا کرده بود، تماسهای محرمانه برپا کرد و در نبرد سِمیرُم عُلّیا سپاه زندیه را شکست داد. از این‌رو، چون لطفعلی‌خان به سوی شیراز رفت و دروازة شهر را به روی خود بسته یافت و پادگانهای پایتخت را خلع سلاح شده دید، دریافت که در نبرد سیاسی نیز شکست خورده است و حاج‌ابراهیم کلانتر با رقیب او عهدی استوار بسته است. در آن زمان که شهریار زند عازم دشتستان بود، خان قاجار در تعقیب لشکریان وی تا شیراز دشمن را شکست داد. بار دیگر نیز در دشت قبله لشکریان دیگری از قاجارها را که به ٠٠٠‘٢٠ تن می‌رسیدند تارومار ساخت و برای فراهم آوردن آذوقه و کسب قدرت نظامی بیشتر عازم زَرقان گشت. آقامحمدخان با ٠٠٠‘٤٠ سپاهی عازم نبرد گردید و در «شهرک» (میان اصفهان و شیراز) با ٠٠٠‘٥ تن سپاه زندی روبه‌رو شد. در این نبرد لطفعلی‌خان با رشادت هرچه تمام‌تر خود را تا سراپردة آقامحمدخان رساند، لیکن به علت خیانت سرداران زندی و کم‌تجربگی خود شکست خورد، ولی خود را از معرکه بیرون آورد و به سوی کرمان رفت. آقامحمدخان پیروزمندانه به شیراز آمد و دستور داد افراد خاندان زند را اسیر کنند و همراه با استخوانهای کریم‌خان به تهران گسیل دارند. لطفعلی‌خان خود را به کرمان رساند، ولی به درون شهر راه نیافت. پس به طبس رفت و با کمک امیرحسین‌خان زنگویی ٣٠٠ سوار فراهم و آهنگ یزد کرد و با شکست علی‌نقی‌خان بافقی آنجا را بگشود و روانة شیراز گشت. وی در آنجا از قاجاریان به سرکردگی حاج‌ابراهیم کلانتر و محمدحسین‌خان قوانلو شکست خورد و نومیدانه روی به سوی طبس، بم و نَرْماشیر آورد. او در این پهنه به تکاپو افتاد و سپاهیانی فراهم آورد و به سوی کرمان رفت و در ١٢٠٨ق/١٧٩٣م شهر را گشود و خود را پادشاه نامید و سکه به نام خویش زد. آقامحمدخان آسیمه‌سر و کینه‌توزانه باباخان را با ٠٠٠‘٥ سوار و عنوان جهانبانی به سوی کرمان فرستاد و خود نیز با لشکری در حدود ٠٠٠‘٦٠ تن به دنبال وی روانه شد. لطفعلی‌خان با ٣٠٠ مرد جنگی در برابر آن ارتش نیرومند جنگید. با اینکه مردم کرمان و همین ارتش اندک بیش از ٤ ماه، از ١٧ ذیقعدة ١٢٠٨ تا اول ربیع‌الثانی ١٢٠٩ق/١٧ ژوئن ١٧٩٤ تا ٢٦ اکتبر ١٧٩٤م پایداری کردند، اما زیر فشارهای نظامی آقامحمدخان و قحط و غلا در شهر، آخرین پناهگاه زندیان فرو ریخت و لطفعلی‌خان آوارة بم گردید. آقامحمدخان در کرمان جنایت و سنگدلی را به نهایت رساند. شمار کشتگان، کور شدگان، زنان و دخترانی را که میان ارتشیان آزمند و خشمناک تقسیم شدند، چندین هزار تن برآورد کرده‌اند. حتی ملامحمدساروی مورخ دربار خان چون وقایع جمعه ٢٩ربیع‌الاول ١٢٠٩ق/٢٤ اکتبر ١٧٩٤م را می‌نگارد، نمی‌تواند از یاد «شنایع و قبایح و مناهی و فضایح» خودداری کند (شهر در ٢٩ ربیع‌الاول سقوط کرد لیکن پایداری مردم تا اول ربیع‌الثانی به درازا کشید).
لطفعلی‌خان در بم ناجوانمردانه گرفتار شد و او را کت بسته به کرمان آوردند. آقامحمدخان با شادی و کینه‌توزی، خود چشمان شهریار جوان را بیرون اورد و دستور انجام جنایت دیگری نیز در حق او داد که به گفتة مورخی بیگانه، نگارش آن مایة «آلودگی صفحة تاریخ» می‌گردد.
پس از آن لطفعلی‌خان با خواری به تهران گسیل گشت و به دست محمدخان قاجار دولو بیگلربیگی کشته شد و بدین‌سان زندیان برافتادند. آقامحمدخان پس از فاجعة کرمان عازم قلعة بم شد و به جرم کمک رساندن مردم آن به لطفعلی‌خان، شهر را گشود و مردم را کشتار کرد و سپس به شیراز بازگشت. میرزاابراهیم کلانتر فارس با لقب اعتمادالدوله به عنوان صدراعظم ایران برگزیده شد و حکومت فارس به باباخان تفویض گشت و در شعبان ١٢٠٩ق/مارس ١٧٩٥م خانِ پیروزِ قاجار به تهران آمد.
ج ـ نخستین لشکرکشی به قفقاز: آقامحمدخان در ١٢٠٩ق/١٧٩٥م پس از آسودگی خیال از جانب زندیان و دیگر مدعیان برای رام کردن ابراهیم‌خان جوانشیر که حاکم قراباغ در قفقاز بود، و دفع هراکلیوس (ارکلی دوم والی گرجستان) که با روسها از در همکاری درآمده و بر پایة پیمان ١٧٨٣م (١١٩٧ق) سرپرستی آنان را پذیرفته بود، روانة قفقاز گردید. حاکم قراباغ پل ارس را ویران کرد تا سپاهیان قاجار نتوانند از آن بگذرند، اما به فرمان آقامحمدخان در ٢ ماه پل مرمت شد و لشکریان بدان سوی رسیدند و با تاکتیکهای نظامی حساب شده، پیشروی در ٣ جبهه آغاز گردید (سپهر، ١/٧١-٧٣): سمت راست به سوی شیروان، سمت چپ به سوی ایروان پایتخت ارمنستان و مرکز به سوی شوشا (یا شیشه، شوشی، پناه‌آباد) از قراباغ. پس از یک رشته نبردهای محلی در ایروان و شوشا و شیروان، شهر تفلیس گشوده شد (١٢٠٩ق/١٧٩٥م). آقامحمدخان در اینجا نیز دست به جنایات هراسناک زد ازجمله کشتار ٠٠٠‘١٥ تن، انداختن کشیشان به رود کورا، ویران کردن کلیساها، تصرف اموال مردم و ذخایر مالی و نظامی هراکلیوس و اسیر کردن ٠٠٠‘٢٥ مسیحی. او در رمضان ١٢١٠ق/مارس ١٧٩٦م در دشت مغان، محل تاجگذاری نادرشاه، تاج کیانی بر سر نهاد و در اردبیل بر مزار شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی شمشیر تشریفاتی شاهان صفوی را به میان بست (سپهر، ١/٧٨-٧٩؛ اعتمادالسلطنه، منتظم، ٣/٦٠؛ سایکس، ٢/٤٥٩). شاید بلندپروازیهای جاه‌طلبانه‌اش به سوی دستیابی به قدرت و شوکت شاهان صفوی و نادرشاه افشار، انگیزة وی در این کار بوده است.
د ـ گشودن خراسان و پایان حاکمیت افشاریه: در ١٢١٠ق/١٧٩٥م، همة مناطق کشور بجز خراسان در قلمرو آقامحمدخان قرار داشت. در این زمان، وی به بهانة زیارت بارگاه امام‌رضا(ع) لشکریانش را آمادة کارزار ساخت. گروهی از راه معمولی مشهد و گروهی دیگر از راه فیروزکوه و ساری و گرگان عازم شدند و در راه پس از سرکوب ترکمانان و نافرمانان محلی وام و رام ساختن آنان، از راه جاجرم و اسفراین وارد سبزوار شدند و راه را به سوی مشهد دنبال کردند. حاکمان خراسان که ظاهراً از نادر میرزای افشار، فرزند شاهرخ، فرمان می‌بردند یکی پس از دیگری وارد اردوی آقامحمدخان شدند. نادرمیرزا پدر نابینای خود را در مشهد گذاشت و از بیم خان قاجار به افغانستان گریخت و شاهرخ به پیشواز آقامحمدخان شتافت. خان قاجار پس از زیارت حرم امام برای گردآوری ثروت نادری هرکس را که درباره‌اش گمانی می‌برد احضار کرد و شکنجه داد. شاهرخ گرچه زیر شکنجه‌های بسیاری از اندوخته‌های نادری را نشان داد، امّا شکنجة وی دمادم بیشتر می‌شد تا آنجا که دور سرش را خمیر گرفتند و بر آن سرب گداخته ریختند (ملکم، ٢/٣٤٥؛ سایکس، ٢/٤٦٠) تا جای گوهرهای یکتای نادری و از آن میان یاقوت بزرگ اورنگ زیب را که آقامحمدخان به دنبال آن بود. نشان دهد. خان پس از دست‌یابی به این گنجینه در حالی که که در خانه‌ای خلوت روی جواهرات نادری می‌غلتید و لذت می‌برد، شاهرخ کور و شکنجه دیده را به مازندران (یا تهران) فرستاد که البته تا دامغان بیشتر زنده نماند. آقامحمدخان ٢٠ تا ٢٣ روز در مشهد ماند. محمدحسن قراگزلو و اسماعیل آقای مکری را که از معتمدان وی بودند، به نزد پسران تیمورشاه (زمان شاه و محمودشاه درانی) به کابل و هات فرستاد و خواستار تمکین از حکومت مرکزی و عدم دخالت در کارهای ماوراءالنهر و تسلیم شهر بلخ شد. نیز رسولی پیش بگی (بیگی) جان ازبک، خان بخارا، فرستاد و او را به سبب کشتن بیرامعلی‌خان قاجار (عزالدینلو) و ویران ساختن مرو و به اسارت بردن گروهی از ایرانیان بیم داد و از او خواست افزون بر تحویل مرو و رها ساختن اسیران، از حکومت جدید ایران تمکین کند. بگی‌جان می‌دانست که «اخته‌خان گوید و کند». از این‌رو هراسناک شد و و به چاره‌جویی برخاست (عضدالدوله، ١٤٤). آقامحمدخان حاکمان منطقه اعم از ترک و ترکمان و کرد و فارس را رام خود کرد و آمادة لشکرکشی به ماوراءالنهر شد که تغییراتی در وضع سیاسی اروپا پیش آمد و خان بی‌آنکه به کارهای خراسان و ماوراءالنهر و مطیع ساختن بگی‌جان پایان دهد، روانة تهران شد و محمد ولیخان را با ٠٠٠‘١٠ سوار به سرداری کل خراسان گماشت و در مشهد بداشت.
هـ ـ لشکرکشی دوم به قفقاز: روسها از پیش در فکر تسخیر قفقاز بودند و از این‌رو با حاکمان محلی پیوندها و پیمانهای نهان و آشکار بسته، در برخی نقاط قوای نظامی مجهز مستقر کرده بودند. در نخستین حملة آقامحمدخان به تفلیس و قفقاز، حدود ٠٠٠‘٦ سرباز به فرماندهی سرهنگ گوداویچ در داغستان آماده بودند که هراکلیوس متواری از او کمک خواست. این فرمانده در برابر قدرت‌نمایی آقامحمدخان از دربار کاترین دوج اجازه خواست که به هراکلیوس یاری رساند. کاترین بر پایة پیمان خود با فرمانروای گرجستان اجازه داد. نیز سرداری ٢٢ ساله به نام زوبوف را با ٠٠٠‘٣٥ سپاهی روانة منطقه کرد. هر دو سپاه به دنبال پیروزیهایی در ناحیة رود ترک به هم پیوستند و حاکمان محلی را رام کردند و دربند، باکو، بخشی از طالش و شَماخی و گنجه تسخیر شد. دسته‌ای از سپاه روس پس از عبور از جلگة شیروان وارد دشت مغان گشت و از رود ارس گذشت و آذربایجان را زیر فشار گذاشت. سپاه دیگر پس از اشغال لنکران از راه دریا، بندر انزلی و رشت و بخشی از گیلان را به زیر سیطرة خود درآورد. در این وضع بسیار پیچیده، آقامحمدخان پس از احضار باباخان به تهران و دادن زمام امور شهر به میرزاشفیع مازندرانی و ابقای محمدخان قاجار دولو در مقام بیگلربیگی تهران و دادن مسئولیت حفاظت شهر به او، خود در اواسط ذیقعدة ١٢١١ق/مة ١٧٩٧م با لشکری مجهز عازم آذربایجان گشت. در این هنگام خبر درگذشت کاترین و جانشینی پسرش پل و فرمان عقب‌نشینی ارتش روس از سوی او رسید (ملکم، ٢/٣٤٧؛ سایکس، ٢/٤٦٠). ابراهیم خلیل‌خان جوانشیر، حاکم قراباغ، باز دستور خراب کردن پل ارس را داد تا آقامحمدخان و سپاهیانش نتوانند وارد منطقة حکومتی او گردند. لیکن او با استفاده از مشکها و قایقها و به بهای به آب دادن بسیاری از لشکریان، از ارس که هنگام طغیان بهاری آن بود، گذشت و پس از عبور از آدینه بازار در ١٧ ذیحجة ١٢١١ق/١٣ ژوئن ١٧٩٧م قلعة شوشا را گشود و بر آن شد که نواحی اشغالی را تصرف کند.
کشته شدن: آقامحمدخان ٣ روز پس از ورود به شوشا از خطای کوچک ٣ تن از فراشان خلوت خود به نامهای صادق گرجی، خداداد اصفهانی و عباس مازندرانی و سستی آنان در انجام کارها خشمگین شد و دستور کشتنشان را داد. صادق‌خان شقاقی که یکی از سرداران سپاه بود، و شاید به قول پاره‌ای از مورخان در جریان توطئه بود، خواهش کرد که چون شب جمعه است، اجرای فرمان را به شنبه واپس افکنند. سرجان ملکم می‌نویسد: «در آن ایام مغزش به نوعی آشفته بود که به سرحد جنون می‌رسید و حرکتی که در این مقام از وی سرزد، دلالت کلی بر این معنی دارد» (٢/٣٤٧). پس خان قاجار فریب خورد و اجازه داد آن ٣ تن همچنان به کار مشغول باشند، اما آنان از بیم جان، شبانه به خوابگاهش تاختند و با کارد و دشنه او را از پا درآوردند. دربارة روز، ماه و سال قتل وی اختلاف کرده‌اند: شنبه ٢١ ذیحجة ١٢١٢ (سپهر، ١/٨٤)، شب جمعه ٢١ ذیحجة ١٢١٢ (نفیسی، ١/٧١) شب جمعه ١٢١١ (سایکس. ٢/٤٦١)، ٢١ ذیقعده (هدایت، ٩/٢٩٧-٢٩٨) گفته شده، ولی بنابر دلایل و قراین موجود تاریخ شنبه ٢١ ذیحجة ١٢١١/١٨ ژوئن ١٧٩٧م صحیح به نظر می‌رسد (اعتمادالسلطنه، منتظم، ٣/٦٣؛ بامداد، ١/٢٥٤). کشندگان جواهراتی را که خان همواره همراه خود داشت ازجمله بازوبندهای مرصع، شمشیر گوهرآگین و دریای نور و تاج ماه را برداشتند و نزد صادق‌خان شقاقی آوردند و به وی دادند. نعش آقامحمدخان ابتدا در شوشا به خاک سپرده شد ولی پس از استقرار فتحعلی‌شاه بر تخت سلطنت، حسینقلی‌خان عزالّدینلویِ قاجار که از بزرگان قاجاریه بود، مأمور آوردن نعش از شوشا به تهران گردید. نعش چندی در حضرت عبدالعظیم به امانت سپرده شد و سپس در ٢٦ جمادی‌الاول ١٢١٢ق/١٦ دسامبر ١٧٩٧م طی تشریفاتی خاص به نجف اشرف حمل گشت و پشت سر ضریح مطهر حضرت علی(ع) دفن گردید.
پس از کشته شدن آقامحمدخان، در لشکر وی آشوب افتاد. میرزاابراهیم کلانتر (اعتمدالدوله) گروهی از سپاهیان را مرخص کرد و بخشی را به سرداری حسینقلی‌خان قاجار (برادر فتحعلی‌شاه). و سلیمان‌خان اعتضادالدولة قاجار و نیز دسته‌هایی از تفنگچیان فارسی و مازندرانی را از راه اردبیل به تهران گسیل داشت. باباخان )فتحعلی‌شاه) که از پیش آمادة سفر به تهران بود، به دنبال خبر شدن از مرگ عموی خود، از شیراز به پایتخت آمد و با زمینه‌چینیهای اعتمادالدوله و سران قاجار پادشاهی خود را آغاز کرد. وی در همان اوان پس از جنگ با صادق‌خان شقاقی و شکست او جواهرات سلطنتی را بازگرفت. قاتلان آقامحمدخان نیز که در ربیع‌الاول ١٢١٢ق/اوت ١٧٩٧م دستگیر شده بودند، به زشت‌ترین صورت (جدا کردن مفاصل و سوزاندن آنها) به دستور شاه تازه بر تخت نشسته کیفر شدند.
شخصیت و خصایل: در تحلیل شخصیت آقامحمدخان افزون بر عوامل تاریخی و اجتماعی، باید وضع جسمی و روحی خاص او را نیز در نظر داشت. وی در ٦ سالگی به فرمان علیقلی‌خان افشار (عادلشاه، برادرزادة نادر) مقطوع‌النسل گردید و به نام اخته‌خان شهرت یافت. این کار همچون خاری در تن و جان او خلید و او را زشت رخسار و پرآزار و دژرفتار به بار آورد. آقامحمدخان از لحاظ جسمی ضعیف و علیل‌المزاج می‌نمود. بیماری سرع داشت و یک‌بار هم در ١٢٠٥ یا ١٢٠٦ق/١٧٩٠ یا ١٧٩١م سکته کرد و ٣ روز در حال بیهوشی بود تا با درمان دو پزشک دانا، میرزامسیح تهرانی و میرزااحمد اصفهانی، بهبود یافت. با اینهمه اراده‌ای قوی داشت و می‌کوشید کاستیهایش آشکار نگردد. ولی هرکس او را از دور می‌دید، نوجوانی ١٤، ١٥ ساله‌اش می‌پنداشت. آقامحمدخان از این امر ناراحت می‌شد و بسیار بدش می‌آمد که کسی به چهره یا چشمانش بنگرد. با اینکه می‌دانست دیگران به احوالش واقفند، کوشش می‌کرد تا ندانند یا بنمایانند که نمی‌دانند. از همین‌رو، تشکیل حرمسرا داد و زنی چند به همسری برگزید (پاکروان، ٦٧-٦٩). با همه گرفتاریها، به شکار و مطالعه هم علاقه‌مند بود. شبها در کنار بسترش شاهنامه می‌خواندند. به امور مذهبی معتقد بود. نماز و نوافل و نماز شب (گاه با گریه) به‌جا می‌آورد و ادعیه، اذکار و زیارت عاشورا می‌خواند. روزه می‌گرفت و گاه در حال اضطرار هم روزة خویش را نمی‌شکست. نسبت به ائمة اطهار(ع) ارادت داشت. تذهیب گنبد حضرت امام‌حسین(ع) و ضریح نقرة نجف اشرف، مرمت آستان‌قدس رضوی در مشهد و تعمیر چندین مسجد در قزوین و تهران به فرمان او انجام گرفت در عین حال، چون دیگر شاهان شراب نیز می‌نوشید (اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، ٢٥).
سابقة خانوادگی نیز در ساخت شخصیت او اثر خود را بر جای نهاده بود. فتحعلی‌خان قاجار، جدّ او در ٤٢ سالگی به دست قاجاری از تیرة دولو، احتمالاً به تحریک نادرشاه افشار کشته شد. محمدحسن‌خان پدر او در ٤٤ سالگی به دست قاجارهای دیگری از دولو به تحریک زندیان به قتل رسید. حسینقلی‌خان برادر او در ٢٧ سالگی به دست طایفة ترکمان کوکلان با توطئة دولوها و تحریک زندیان کشته شد. وی قدرت دولوها را که غالباً بر ایل قاجار سیادت داشت کاهش داد و ترکمانان را سرکوب کرد، یا به خدمتهای سپاهی کشاند. آقامحمدخان فرزند ایل و مرد جنگ و ستیز بود. وی مردی شجاع، فرزانه، با تدبیر و کیاست بود. گرچه شمشیرزن بود، اما می‌کوشید از فکرش بیشتر استفاده کند. بنابر گفتة اعتمادالدوله، صدراعظم او «سرش کاری برای دستش باقی نمی‌گذاشت». در سرکوبی دشمنان هر نیرنگی را روا می‌دانست و برای بقای سلطنت قاجار و مصلحتهایی که تشخیص می‌داد، به هیچ‌کس رحم نمی‌کرد و عزیزترین برادران و یاران و کسان خود را در این راه سربه نیست می‌کرد. بسیار سنگدل و کینه‌جوی بود. جنایات او در کرمان و بم و تفلیس وحشتناک بود و رفتارش با لطفعلی‌خان زند، شرم‌آور. پول‌دوست، خسیس و ازمند بود، اما نسبت به سربازان و نظامیان و هزینه‌های مذهبی سختگیری نمی‌کرد. به ساده‌ترین پوشاکها و خوراکها بسنده می‌کرد و از تجمل دوری می‌گزید (ملکم، ٢/٣٥٠). استقبال مردم در شهرها از او، خوش‌آیند وی نبود. از نگارشهای متکلف و منشیانه و فتح‌نامه‌های اغراق‌آمیز بیزاری می‌جست. برخورد و رفتارش با مردم عادی و سربازان بهتر بود تا بزرگان و گردن‌کشان. آقامحمدخان در دوره‌ای که شیوة ملوک‌الطوایفی ایران را به آشوب کشانده بود، آهنگ پادشاهی کرد. هزاران ستمگر کوچک، سران طوایف چادرنشین و زورمندان شهری در سراسر ایران اغتشاشها برپا کرده بودند و بازرگانی و کشاورزی از یک سوی و فرهنگ از دیگر سو، دچار وقفه گشته بود. وی دو نیروی سلطنتی زندیان و افشاریان را به کلی برانداخت و سران بسیاری از عشایر و ایلات را یا به خود جذب کرد یا نابود گردانید. اعراب خُزَیمه در قاینات، کردهای زعفرانلو در قوچان، شادلوها در بجنورد، کردهای غیلی‌چی در سبزوار، بیاتها در نیشابور، بختیاریها در مرکز، پاره‌ای قبایل بلوچ و سیستانی و عرب در جنوب و ذوالفقار خان افشار خمسه‌ای، هدایت‌الله خان گیلانی، محمدخان طبسی، میرحسین‌خان حیدری، باقرخان نوری مازندرانی، احمدعلی‌خان (از مدافعان باقرخان)، قمیش‌خان چنارانی، اسحاق‌خان قرایی، خسروخان اردلان کردستانی و دهها گردنکش دیگر در برابر خان قاجار تسلیم شدند.
از لحاظ قدرتهای خارجی، بریتانیا سرگرم پایگیری در هندوستان و برخی توطئه‌ها در افغانستان و آسیای مرکزی (ماوراءالنهر) بود و عثمانیها گرفتار دشواریهای درونی و رویارویی با قدرتهای اروپایی بودند. تنها روسیه بود که سر تسخیر ایران داشت و آقامحمدخان بود که با استواری، این اندیشه را نقش بر آب کرد و به جِد در راه حفظ مرزهای ایران کوشید. آقامحمدخان تعلق به تیرة قوانلو (اشاقه‌باش) قاجار داشت و رئیس ایل قاجار بود. پس دفاع سیاسی آغازین او از سلسلة صفویه، دلیل تعلق خانوادگی به آن سلسله نبود. نه واژة آغا خصی بودن را می‌رساند و نه آقا لزوماً به معنای سید است. بدین اعتبار، برداشتهای محمدهاشم رستم‌الحکماء مبنی بر سیادت قاجاریه و انتساب آنان به دودمان صفوی، به افسانه بیشتر می‌ماند (ص ٢٧٤؛ خان‌ملک ساسانی، مقدمه)، هرچند که وی نیز به‌سان نادرشاه و کریم‌خان از محبوبیت نسبی صفویان و اشتهار آنان بهره جست. بنیانگذار سلسلة قاجار قدرتهای کشور را در قاجاریان ادغام کرد و اینان را در تیرة قوانلو قدرت داد و همة مدعیان و رقیبان، حتی عزیزترین برادران را، از میان برداشت تا ولایتعهدی پسر برادرش بی‌منازع بماند. خان کوشید تا نهاد سلطنت به گونة سنتی و تاریخی پا گیرد و امور دیوانی سر و سامان پیدا کند، اما نتوانست کاملاً به این امر بپردازد. سازمان اداری قاجار در زمان فتحعلی‌شاه، پایه‌گذاری شد و کسب نیرو کرد. میرزااسماعیل، پیشکار ایل، کارهای کشوری را می‌چرخاند و میرزااسدالله نوریِ لشکرنویس، عهده‌دار کارهای نظامی بود. میرزاابراهیم کلانتر با عنوان اعتمادالدوله، پس از تسخیر شیراز، همواره در کنار آقامحمدخان وظایف صدارت عظمی را برعهده داشت. میرزاشفیع مازندرانی، میرزامحمدزکی علی‌آبادی، ملامحمد ساروی مازندرانی و کسان دیگری با عنوانهای وزارت، قوللر آقاسی، ایشیک آقاسی، منشی‌الممالک، مستوفی‌الممالک و جز اینها که مورخان نوشته‌اند، انجام وظیفه می‌کردند. این عنوانها نه رسمی بود . نه در آن زمان از نر دیوانی و اداری سر و سامانی داشت. با اینکه تقایدهایی از دوران صفویه می‌شد، نظام ایلی تفوق بیشتری داشت. همچنین نشانه‌هایی از ٢ مجلس دیده می‌شد. یکی مکلف به رایزنی در کارهای کشوری و انجام اصلاحات بود که بیشتر پیران و ریش‌سفیدان و کلانتران و کدخدایان در آن شرکت داشتند و دیگری مأمور کارهای لشکری بود که جوانان و جنگاوران و سرداران نظامی از اعضای آن بودند. تصمیم‌گیرندة اصلی در هر ٢ مجلس آقامحمدخان بود که به عنوان پادشاه و شخص اول مملکت و رئیس ایل حضور می‌داشت.

مآخذ: اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، صدرالتواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، وحید، ١٣٤٩ش؛ همو، منتظم ناصری، تهران، ١٣٠٠ق/٣/٢٤-٦٣؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، ١٣٤٧-١٣٥٠ش؛پاکروان، امینه، آغامحمدخان قاجار، رجال ایران، تهران، زوار، ١٣٤٨ش، جمـ ؛ حزین، شیخ‌محمد، سفرنامه (کوتاه شده)، به کوشش محمدملایری، تهران، ١٣٤٣ش، جمـ ؛ خان‌ملک ساسانی، احمد، سیاستگران دورة قاجار، تهران، طهوری، ١٣٣٨ش، ١/مقدمه؛ دنبلی، عبدالرزاق‌بیک مفتون، مآثرسلطانیه، تبریز، ١٢٤١ق، ١٧-٢٤، ٢٩، ٣٣، ٧٢؛ رستم‌الحکما، محمدهاشم، رستم‌التواریخ، به کوشش محمدمشیری، تهران، امیرکبیر، ١٣٥٢ش، صص ٢٧٤-٢٧٨؛ ساروی، محمد، تاریخ محمدی، نسخة خطی شورای ملی (سابق)، شمـ ٢٧٤-٢٧٨؛ ساروی، محمد، تاریخ محمدی، نسخة خطی شورای ملی (سابق)، شمـ ١٠٧٠٥، جمـ ؛ سایکس، سرپرستی، تاریخ ایران، ترجمة محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، وزارت فرهنگ، ١٣٣٣ش؛ سپهر، محمدتقی لسان‌الملک، ناسخ‌التواریخ (بخش قاجار)، به کوشش محمدباقر بهبودی، تهران، اسلامیه، ١٣٥٨ق، ١/٣٤-٨٤؛ شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورة سلطنت قاجار، تهران، ابن‌سینا، ١٣٤٢ش، صص ١٤-٣١؛ عضدالدوله، سلطان‌احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ١٣٥٥ش، ص ٧٩، ١٣٩، ١٤٤؛ کلانتر، میرزامحمد، روزنامه، به کوشش عباس اقبال، تهران، طهوری، ١٣٦٢ش، جمـ ؛ گلستانه، ابوالحسن‌بن محمدامین، مجمل‌التواریخ، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران، ابن‌سینا، ١٣٤٤ش، صص ٢٠٨، ٣٠٥، ٣٥٣-٣٥٤، ٤٤٢، ٤٤٣؛ مرعشی صفوی، میرزامحمدخلیل، مجمع‌التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، طهوری و سنایی، ١٣٦٢ش، صص ٩٨، ١٤٩؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوار، ١٣٢٩ش، صص ٣-٣٥؛ ملکی، جان، تاریخ ایران، ترجمة میرزااسماعیل‌خان حیرت، بمبئی، ١٣٠٣ق؛ موسوی نامی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، به کوشش سعید نفیسی، تهران، اقبال ١٣٦٣ش، صص ٥١، ٨٨، ١٧٠-١٧٥، ٢٦٢-٢٧١، ٢٩٣-٣٩٥؛ نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورة معاصر، تهران، بنیاد، ١٣٤٤ش، ١/٤٢-٧٤؛ واتسون، رابرت گرانت، تاریخ ایران از ابتدای قرن نوزدهم تا سال ١٨٥٨م، ترجمة غ. وحید مازندرانی، تهران، امیرکبیر، ١٣٤٨ش، صص ٥٠-١٠٥؛ هدایت، رضاقلی‌خان، روضه‌الصفای ناصری، تهران، خیام، ١٣٩٩ش، ٩/٧٥-٧٨، ٨٥-٨٧، ١٢٢، ٢٤٠-٢٤١، ٢٤٧-٢٥٠.
بخش تاریخ