دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٨

آقا حُسَیْنِ خوانْساری، فرزند جمال‌الدین، معروف به محقق خوانساری (١٠١٦-١٠٩٩ق/١٦٠٧-١٦٨٨م)، دانشمند، فقیه و حکیم بزرگ شیعی ایرانی در دورة صفوی. پیش از رسیدن به سن بلوغ، به قصد کسب معارف و علوم اسلامی به اصفهان رفت و در مدرسة خواجه‌ملک که مجمع فضلای بزرگ آن زمان بود، به تحصیل پرداخت. در اصفهان از محضر استادان بسیاری استفاده کرد و به همین جهت خود را «تلمیذالبشر» نامید که اشاره به کثرت استادانش داشته باشد. آقاحسین علوم عقلی را نزد میرابوالقاسم فندرسکی، و علوم نقلی را در محضر محمدتقی مجلسی تکمیل کرد و از وی اجازة روایت گرفت. از استادان دیگر او محقق سبزواری مؤلف کتاب الذّخیره و حیدربن محمد خوانساری نویسندة زبده‌التصانیف را نام برده‌اند. گرچه در دوران تحصیل گرفتار فقر و تنگدستی بود، ولی سرانجام به جایی رسید که شاه سلیمان صفوی جبّة گرانبهای خود را برای او فرستاد و در یکی از سفرها نیابت سلطنت و رسیدگی به کارهای کشوری را به وی واگذار کرد. آقاحسین با وجود جاه و مقام و رفاهی که داشت، همواره پناه بینوایان و تهیدستان بود. او در دانشهای معقول و منقول تبحّر داشت و به گفتة افندی اصفهانی «پشتوانة اهل علم» بود (ص ٥٧). وی در آغاز به کلام و فلسفه گرایش داشت، ولی بعدها به فقه و اصول گرایید و در این رشته معروف شد و ریاست علمی و مذهبی زمان بر او مسلّم گردید. خوانساری گه‌گاه به عربی و فارسی شعر می‌سرود و منشآت زیبا به هر ٢ زبان پدید می‌آورد.
وی در هر ٢ رشتة معقول و منقول تدریس می‌کرد و به همین جهت به «استادالکل فی‌الکل» معروف گشت. شاگردان و تربیت‌شدگان او، که خود از اعلام فقه و حکمت به شمار می‌رفتند، عبارتند از: ٢ فرزندش آقاجمال‌الدین محمد مُحَشّی شرح لمعه و آقارضی‌الدین محمد، محمدصالح خاتون‌آبادی که مدت ٢٠ سال در خدمت او تلمذ کرد، ملامیرزای شیروانی شارح و محشّی معالم‌الاصول، شیخ‌جعفر قاضی، سیدنعمت‌الله جزایری، محمدبن عبدالفتاح تنکابنی معروف به «سراب» علیرضا شیرازی که شاعری فاضل بود و «تجلّی» تخلص می‌کرد و نیز میرزا عبدالله افندی، مؤلف ریاض‌العلماء که به گفتة خود شرح اشارات را نزد او خوانده است.
آثار: آقاحسین خوانساری نویسنده‌ای پرکار بود و آثاری فراوان از خود به یادگار گذاشت. نوشته‌های او را می‌توان به ٣ دسته تقسیم کرد:
الف ـ آثار چاپی: ١. مشارق‌الشموس فی شرح‌الدروس. شرحی است بر کتاب‌الدروس نوشته شهید اول ابوعبدالله محمدبن مکی عاملی (٧٣٤-٧٨٤ق/١٣٣٤-١٣٨٢م). این کتاب ناتمام است و آقاحسین موفق نشده است از شرح مبحث اخبار ائمه و گفتارهای فقیهان امامی در هر مبحث (غروی حایری، ١/٢٣٥)؛ و به گفتة صاحب روضات‌الجنات از لحاظ کثرت تحقیقات کم‌نظیر است (٢/٣٥٢). این کتاب ٢ بار در ١٣٠٥ و ١٣١١ق/١٨٨٨ و ١٨٩٣م در تهران چاپ شده است؛ ٢. تعلیقه بر حاشیة محقق سبزواری. تهران، ١٣١٧ق/١٨٩٩م؛ ٣. الرساله فی مقدمه‌الواجب، ایران، ١٣١٧ق/١٨٩٩م.
ب ـ آثار خطی: حاشیة اشارات؛ حاشیه بر الهیات شفا؛ رسالة اجماع؛ انشاء دربارة حرمت شراب؛ انشاء در تعریف بهار؛ تعریف سخن؛ رساله در خمس؛ حاشیه بر شرح تجرید؛ حاشیه بر مطول؛ شبهة طفره؛ حل شک در تقسیم جسم تا بی‌نهایت؛ حاشیه بر محاکمات؛ حاشیه بر مختصرالاصول؛ فایده دربارة علم باری تعالی و جز اینها. آثار خطی او به‌طور گسترده‌ای در کتابخانه‌های ایران موجود است و کمتر کتابخانه‌ای است که چند اثر از او را نداشته باشد. ازجمله می‌توان این کتابخانه‌ها را برشمرد؛ مرکزی دانشگاه تهران، ملی تهران، ملی ملک، خانقاه نعمت‌اللهی، سپهسالار (سابق)، شورای ملی (سابق)، رشت، آخوند (همدان)، وزیری (یزد)، فیضیه، آیت‌الله مرعشی (قم)، جامع گوهرشاد، آستان‌قدس، دانشکدة ادبیات (مشهد).
ج ـ آثار منسوب: المائده‌السلیمانیه، به فارسی، در خوردنیها و نوشیدنیها برای شاه‌سلیمان صفوی؛ ترجمة صحیفة سجتدیه به فارسی؛ رساله در جبر و اختیار؛ جواهر و اعراض؛ شرح کافیة ابن‌حاجب؛ شرح هیأت فارسی قوشجی؛ رساله در شبهة ایمان و کفر؛ رساله در شبهة استلزام؛ رساله در تشکیک؛ ترجمة کتاب نهج‌الحق علّامة حلّی به فارسی برای شاه‌سلیمان صفوی؛ تفسیر سورة فاتحه؛ حاضیه بر شرح حکمة‌العین.

مآخذ: آخوند همدان، فهرست خطی، صص ١٠١-١٠٢، ١٨٧، ٢٢٨؛ آستان‌قدس، فهرست، ٥/٦١٤-٦١٥، ٦/٤٩-٥٠، ٩/٣٠٣-٣٠٤؛ آصفیه، فهرست خطّی، ٣/٤٧٦؛ آقابزرگ، الذریعه، ٤/١٢٦، ٦/٦٧-٦٨، ١١٠-١١١، ١٩٢، ٧/١٩، ٨/٢٩٩-٢٣٠، ١٠/١٩٦-١٩٧، ٢١/٢١، ٢٠١، ٢٢/١٠٦، ٢٣/٢٣، ٢٥/١٣٧؛ آیت‌الله مرعشی، فهرست خطی، ١/٢٤٢-٢٤٣، ٤/٢١٠؛ افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض‌العلماء، قم، مکتبه آیه‌الله‌المرعشی، ١٤٠١ق، امین محسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ١٤٠٣ق، ٦/١٤٨-١٥٠؛ اهدایی مشکوه، فهرست خطی، ٣/٢٢٨-٢٢٩، ٢٤٢-٢٤٣؛ برکلمان، ذیل، ٢/٥٩٠؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح‌المکنون، استانبول، ١٣٦٤ق، ٢/٤٨٥؛ همو، هدیه‌العارفین، استانبول، ١٩٥١م، ١/٣٢٤؛ تنکابنی، احمد، قصص‌العلماء، تهران، ١٣٦٤ق، ص ٢٦٥؛ جامع گوهرشاد، فهرست خطی، ١/١٠٨-١٠٩؛ ٤ کتابخانة مشهد، فهرست خطی، ١/٢٦٦، ٣٦٣؛ حر عاملی، محمدبن حسن، امل‌الآمل، بغداد، مکتبه‌الاندلس، ١٣٨٥ق، ٢/١٠١؛ حلبی، علی‌اصغر، تاریخ فلاسفة ایرانی، تهران، زوار، ١٣٦١ش، صص ٥٥٦-٥٥٧؛ خانقاه نعمت‌اللهی، فهرست خطی، ص ١٩٩-٢٠٠؛ خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات، بیروت، دارالکتب‌العربیه، ١٣٩٠ق؛ دانشکدة ادبیات مشهد، فهرست خطی، صص ٢٢٦-٢٢٧؛ ٢ کتابخانة مشهد، فهرست خطی، صص ٧١٠، ٧١١، ٧٢٣؛ سپهسالار (سابق)، فهرست خطی ٤/١٨٢-١٨٣، ٢٣٨؛ شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، صص ٤٣٢، ٥/١٠٤-١٠٨، ١٦٦-١٧٤، ١٩٢-١٩٧، ٦/٢٠-٢١، ٧/٣٥٣، ٩ (١)/٤٢٠، ٩ (٢) ٥١٤-٥١٥، ١١/٢٤٥-٢٤٦، ١٢/٢١-٢٢، ١١٠، ١١٧، ١٣/٢٠٠-٢٠١، ١٩/٣٣٢؛ غروی حایری، محمدعلی، جامع‌الرواه، بیروت، دارالاضواء، ١٤٠٣ق؛ فیضیه، فهرست خطی، ١/٨٥، ٢٤٦؛ قمی، عباس، فوائدالرضویه، تهران، ١٣٢٧ش؛ کتابخانة رشت و همدان، فهرست خطی، صص ١١١١، ١٣١٣، ١٣٥٩؛ کتابخانة مرکزی، فهرست خطی، ٧/٩١، ٤٨٠، ٦١٠، ٨/١٥٣، ٣٧٥، ٥٥٤، ٦٠١، ٦١٠، ٦١٦، ٩/١١٩١، ١٢١٥، ١٣٦٣، ١٤٠١، ١٤١١، ١١/٢٢٩٦، ١٣/٣٣٥٠-٣٣٥١، ١٤/٣٦٧٦؛ کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، فهرست خطی، ١٦/٣٣٩-٣٤٠، ٣٤٢-٣٣٤، ٣٥٤، ٣٥٩، ٤٢٥، ٤٣٠، ٥٧٤، ٦٤٥، ٦٤٨، ١٧/١٢٤، ٥٢٤؛ کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراث‌العربی، ٤/٤٨؛ مامقانی، عبدالله، تنقیح‌المقال، نجف، ١٣٥٢ق، ١/٣٢٣؛ مدرس، محمدعلی، ریحانه‌الادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ٥/٢٣٩؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپی عربی، ١٩٣، ٢٩٤-٢٩٥، ٤٥٢، ٤٧٦، ٨٤٥؛ ملی تهران، فهرست خطی، ٧/٨١، ٣١١، ٨/٩٩، ١٤٥-١٤٦، ٣٨٥، ٩/١٨، ١٠/٥٧٦؛ ملی ملک، فهرست خطی، ٢٢٤، ٢٤٤؛ نوری، میرزاحسین، مستدرک‌الوسائل، تهران، المکتبه‌الاسلامیه، ١٣٨٢ق/٣/٣٨٤-٣٨٥، ٤٠٨؛ وزیری یزد، فهرست خطی، ١/١٨٢-١٨٣، ٢/٥٦٩، ٤/١٣١٧، ١٤٠٥.
صمد موحد