دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٦١

آغاحُسِیْن، یا آقاحسین پاشا، معروف به آغا پاشا (١١٩٠-١٢٦٥ق/١٧٧٦-١٨٤٩م) فرمانده ینی چری و وزیر عثمانی در دورة سلطنت محمود دوم. در شهر اَدِرْنه دیده به جهان گشود و همراه پدرش حاج‌مصطفی که اهل روسچوق بود به «بندر» آمد و در همانجا به جرگة ینی چریها پیوست و آنگاه به استانبول آمد. در تشکیلات ینی چری، مدارج ترقی را به سرعت پیمود. در آغاز زَغَرچی (از صنوف سطح پایین ینی چری) بود، سپس به فرماندهی بولوک (فوج، گروهان) ارتقا یافت و پس از چندی با حمایت «سلاحدار علی‌بیک» به فرماندهی کلّ ینی چری منصوب شد و از توجه ویژة سلطان برخوردار گشت (جودت، ١٢/٧٠). به سبب لیاقت و کاردانی و تجربة خویش، به زودی ادارة تشکیلات ینی چری را به دست گرفت. وی که خود نیز پروردة این دستگاه بود از فساد حاکم بر آن و ستم افراد ینی چری بر مردم و سوءاستفادة ایشان از مقام نظامی خود به خوبی آگاه بود. از این رو، ٣ ماه پس از پذیرش مسئولیت فرماندهی، با تبعید و قتل برخی از اشرار ینی چری، آنها را تار و مار کرد (مولتکه، ١٣٤؛ جودت، ١٢/٧٣، ١٤٧؛ دانشمندان، IV/١١٠)؛ و از این‌رو عنوانِ «پاشا» گرفت. چون به علت سرکوب اشرار ینی چری، احتمال داده می‌شد که به وی سوءقصد شود، از مقام خود برکنار شد و حکومت بورسه و اسزمیت، فرماندهی پادگان بوغاز وسفور و محافظت از سواحل آن به وی واگذار گشت (اسلام آنسیکلوپدیسی؛ جودت، ١٢/٨٥، ١٤٨).
عدم کارآیی، بی‌انضباطی و شورش پی در پی افراد ینی چری از یک سو (دانشمند، IV/١١٠) و برتری ارتش منظم و آموزش دیده از سویی دیگر، محموددوم را بر آن داشت که به انحلال تشکیلات ینی چری و تأسیس سپاه جدید اقدام کند (فریدبک، ٢/٢١٩). در اجرای این خواستة محمود، آغاحسین پاشا و «عزت محمدپاشا دارنده‌ای، مشوّق و مددکار او بودند (اوزون چارشیلی، II/٢٦٨). به همین منظور، بزرگان دولت عثمانی، رؤسای ینی چری و عده‌ای از علما در «مجلس خاص» که در اقامتگاه شیخ‌الاسلام قاضی محمدزاده برپا شد، گرد هم آمدند و تشکیل سپاه جدید را تصویب کردند (دانشمند، IV/١١٠؛ جودت، ١٢/١٤٧-١٤٨؛ فریدبک، ٢/٢١٩). به دنبال آن با صدور «خطّ شریف» در ٢٠ شوّال ١٢٤١ق/٢٨ مة ١٨٢٦م تدسیس این سپاه رسمیّت یافت (لویس، ٧٧)و گرچه رؤسای ینی چری در آغاز با تشکیل واحدهای منظم این سپاه که «اشکینجی» نامیده می‌شد (اوزون چارشیلی، II/٢٦٨) موافق بودند، اما بعد با آن به شدّت مخالفت کردند و با اجتماع در میدان اسب دوانی سر به شورش برداشتند، ولی شورش آنان از سوی حسین پاشا به سختی سرکوب گشت و میدان به توپ بسته شد. عدة زیادی در این واقعه کشته شدند (قارال، ١٤٨-١٤٩؛ دانشمند، IV/١١١). این حادثه که به «وقایع خیریّه» معروف است (قارال، ١١٠) موجب انحلال کامل تشکیلات ینی چری شد و فرمان انحلال (١١ ذیقعدة ١٢٤١ق/١٧ ژوئن ١٨٢٦م) در مسجد سلطان احمد قرائت شد و به اطلاع عامّه رسید (دانشمند، IV/١١١). با انحلال تشکیلات ینی چری و تأسیس ارتش جدید که عساکِر منصورة محمدیه نامیده می‌شد (قارال، ١٥٠)، حسین پاشا به عنوان اولین «سرعسکر» عثمانی به فرماندهی آن تعیین گردید (همو، ١٥١؛ قاموس‌الاعلام)، اما وی پس از مدتی از این مقام کناره گیری کرد. در جنگ روس ـ عثمانی (١٢٤٣ق/١٨٢٨م) که با استفاده از ضعف نظامی عثمانی و به بهانة اجرای مفاد عهدنامة لندن از جانب روسیه آغاز شد، فرمانده بخشی از سپاه عثمانی و به بهانة اجرای مفاد عهدنامة لندن از جانب روسیه آغاز شد، فرماندهی بخشی از سپاه عثمانی در روملی و اطراف دانوب به آغاحسین پاشا واگذار گردید (دانشمند، VI/١١٣؛ قارال، ١١٩-١٢٠)، اما برخلاف پیروزی در سرکوب شورش ینی چری، وی در این نبرد موفق نشد و اراضی بسیاری از تصرف عثمانی خارج شد. ناگزیر از مقام خود معزول و به حکومت شهر ادرنه منصوب گردید (اسلام آنسیکلوپدیسی). به دنبال اوجگیری اختلافات مصر و عثمانی در زمان محمدعلی پاشا و تصرف شهر عکّا، محمود دوم برای جلوگیری از پیشروی نیروهای مصری، آغاحسین پاشا شکست خورد و به حلب واپس نشست، اما مردم حلب از ورود او به شهر جلوگیری کردند (شهابی، ٨٦٧). حسین پاشا ناگزیر با سپاهیان خسته و گرسنة خود به کوههای توروس عقب‌نشینی کرد و در تنگة بیلان از ابراهیم پاشا به سختی شکست خورد (بروکلمان، ٤٩٠؛ رضانور، ١٠/٢٦١). پس از آن به سوی ایالت قره مان عقب‌نشینی کرد و از مقام خود معزول شد (قارال، ١٣٠). آنگاه به حکومت ویدین منصوب شد و در همانجا درگذشت (مولتکه، ١٣٤).
آغاحسین پاشا به رغم اینکه سواد کافی نداشت. فردی جسور، تجدّدخواه و هوادار علوم و فنون اروپایی بود. گذشته از استحکامات نظامی ویدین، برج دیده بانی آتش نشانی شهر استانبول، موقّتِ خانه (محل تعیین اوقات دقیق شرعی در مساجد بزرگ) در شهر میرگون ، بیمارستان نظامی اَدِرنه، مسجد و مدرسه‌ای در شهر سیلیستر از آثار خیریة اوست (ترک آنسیکلوپدیسی).

مآخذ: اسلام آنسیکلوپدیسی؛ بروکلمان، کارل، تاریخ ملل دول اسلامی، ترجمة هاد جزایری، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٦ش؛ ترک آنسیکلوپدیسی؛ جودت، احمد، تاریخ، استانبول، مطبعة عثمانیه، ١٣٠٩ق؛ رضانور، تورک تاریخی، استانبول، مطبعة عامره، ١٣٤٤ق؛ شهابی، حیدر، الغررالحسان‌فی‌اخبار ابناءالزمان، به کوشش اسد رستم، بیروت، منشورات‌المکتبه‌البولسیه، ١٩٨٤؛ فریدبک، محمد، تاریخ‌الدوله‌العلیه‌العثمانیه، بیروت، دارالجیل، ١٩٧٧م؛ قاموس‌الاعلام (ترکی)؛ نیز:

Danišmand, Ismail Hāmi, Izohli osmanli Tarihi Kronolojisi, Istanbul, ١٩٧٢; Karal, Enver ziya, Osmanli arihi, Ankara, T. T. K. ١٩٨٣; Lewis, Bernard, the Emergence of Modern Turkey, London Oxford University, ١٩٦١; Moltke, Helmut, Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei aus den Jahren ١٨٣٥-١٨٣٩, Berlin, ١٨٧٧; Uzan Čaršili, I. H, Osmanli Deuleti teškilatinda Kapukulu Očaklari, Ankara, T. T. S. ١٩٨٤.
علی اکبر دیانت