آصِفُ‌الدّوله، حاج‌محمدقلی‌خان (د ١٢٩٢ق/١٨٧٥م)، سپاهی و سیاست پیشة روزگار قاجای از عهد فتحعلی‌شاه تا دورة ناصرالدین شاه. وی از پسران اللّهیاخان آصف‌الدبوله (هـ م) بود. در دورة دوم جنگهای ایران و روس، فرماندهی افواج عبدالملکی و مافی و خواجه وند را برعهده داشت و پس از آن در دستگاه طاووس خانم زن سوگلی فتحعلی‌شاه موسوم به تاج‌الدّوله، خدمت کرد و با شاه بسیار نزدیک شد چنانکه هنگام درگذشت او در اصفهان، در کنارش بود. فتحعلی‌شاه دختر سی‌ام خود مُرَصَّع خانم را به وی تزویج کرد و بدین ترتیب محمدقلی‌خان با پدر خود باجناق گردید. محمدقلی‌خان که در دربار فتحعلی‌شاه ایشیک آقاسی (رئیس تشریفات سلطنتی) بود، در زمان محمدشاه نیز در همین مقام باقی ماند و در دسته بندیهای درباریان و توطئه‌های آنان، به سود بهمن‌میرزا برادر محمدشاه (که از مادری دَوَلّو بود)، در برابر ناصرالدین‌میرزا (که از مادری قوانلو بود) شرکت جست و در مسألة ولایت عهد وی شرکت مستقیم داشت؛ اما زمانی که فتنة برادرش حسن‌خان‌سالار را در خراسان بالا گرفت (سرکوبی در ١٢٦٦ق/١٨٥٠م)ؤ محمدقلی‌خان‌بیگلربیگی (پسر چهارم میرزا‌محمدخان قاجار دولو، بیگلربیگی تهران، مشهور به تاجبخش) که با اللّهیارخان آصف‌الدوله رابطة خوبی نداشت برود تا در مظانّ اتّهام نباشد. محمدشاه با پیشنهاد وی موافقت کرد، اما پس از چندی محمدقلی‌خان فرصتی یافته خود را به پدرش رساند که به حال تبعید در عتبات به سر می‌برد. سرانجام در ١٢٨٢ق/١٨٦٥م از عنایت ناصرالدین‌شاه برخوردار گشت و به ندیمی او پذیرفته شد. سال بعد به وزارت عدلیّه که مقامی بی‌محتوا و بیشتر تشریفاتی بود منصوب گردید. یعنی «صندوق عدالت» به او سپرده شد. در ١٢٨٦ق/١٨٦٩م که ظل‌السلطان در بیست سالگی والی فارس شد، آصف‌الدوله به وزارت و پیشکاری او انتخاب گردید، لیکن به دنبال آشوبهای آن دیار، پس از ٢ سال به تهران احضار گردید و در ١٢٩٠ق/١٨٧٣م مجدّداً به وزارت عدلیّه منصوب شد. ناصرالدین‌شاه در بازگشت از نخستین سفر اروپا، در رشت، به دنبال پیش آمدهایی که در تهران رخ داده بود، میرزاحسین‌خان‌سپهسالار را از صدارت معزول کرد و به محض رسیدن به پایتخت تشکیلات جدیدی به وجود آورد و آصف‌الدوله را نیز از مقام خود برکنار ساخت.
محمدقلی‌خان‌آصف‌الدوله به صراحت لهجه و تندزبانی شهرت داشت و از رجال راست کردار عصر ناصری شمرده می‌شد.

مآخذ: اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، روزنامة خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ش، ص ٢٢؛ همو، منتظم ناصری، تهران، ١٣٠٠ق، ٣/٣٢٧؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، زوّار، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ٣/٤٦٧-٤٦٨؛ سعادت نوری، حسین، «آصف‌الدوله‌ها»، یغما، س ١٥، شمـ ٨ (آبان ١٣٤١ش)، صص ٣٧٩-٣٨٣، ٤٢٣، ٤٢٧، ٤٦٢-٤٦٧؛ عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ١٣٥٥ش، صص ٧٥-٧٧، ٢٤٣-٢٤٤، ٣٢٠؛ مشتوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوّار، ١٣٤٣ش، ١/١٠٥؛ معیّرالممالک، دویتعلی‌خان، رجال عصر ناصری، تهران، نشر تاریخ ایران، ١٣٦١ش، صص ٢٦٥-٢٦٦.
بخش تاریخ