آشْتیانی، میرزااحمد (١٣٠٠-١٣٩٥ق/١٨٨٢-١٩٧٥م)، فقیه و فیلسوف شیعی امامی، چهارمین و کوچکترین فرزند میرزاحسن مجتهدآشتیانی، فقیه سرشناس روزگار ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه قاجار و شارح آثار شیخ‌مرتضی انصاری. پس از پایان تحصیل مقدمات عربی و ادبیات فارسی، به خواندن سطوح فقه و اصول در خدمت پدر خود پرداخت و بعد از درگذشت وی (١٣١٩ق/١٩٠١م)، تحصیلات خویش را نزد علمای دیگر مانند سیدمحمد یزدی، میرزاهاشم رشتی، حکیم کرمانشاهی و حکیم اشْکوَری دنبال کرد و آنگاه در مدرسة سپهسالار به تدریس معقول و منقول مشغول شد. در ١٣٤٠ق/١٩٢١م رهسپار نجف اشرف گشت و افزون بر کسب فیض از محضر استادانی چون علامة نائینی و اقاضیاء عراقی، خود نیز مجلس درس فلسفه دایر ساخت. در ١٣٥٠ق/١٩٣١م به ایران برگشت و بقیة عمر را در تهران به تدریس فقه و اصول و علوم عقلی، تألیف کتاب و ارشاد مردم گذراند. وی هنگام وفات متصدی مدرسة علمیة مروی، بزرگترین حوزة علمیة تهران، بود. میرزامحمد افزون بر احاطه بر علوم عقلی و نقلی، در پزشکی قدیم و دانشهای قدیم و دانشهای ریاضی نیز دستی داشت. خط را بسیار زیبا می‌نوشت و با تخلص «واله» شعر می‌سرود. وی عارفی خلیق، متواضع، سلیم‌النفس، متعبد و مثل اعلای پارسایی بود (مطهری، ٦١٩). میرزااحمد از ٥ تن از مراجع زمان یعنی میرزاحسین نائینی، حایری یزدی، آقاضیاء عراقی، سیدابوالحسن اصفهانی و حاج‌آقاحسن بروجردی گواهی اجتهاد داشت. وی در تهران درگذشت و در صحن حضرت عبدالعظیم در ری به خاک سپرده شد. فرزند ارشد میرزااحمد به نام میرزامحمدباقر (١٣٢٣-١٤٠٤ق/١٩٠٥-١٩٨٤م) یکی از علمای طراز اول عصر حاضر ایران بود. براساس گزارش رضا استادی، جمعاً ٦٢ کتاب و رساله و حاشیه از میرزااحمد باقی‌مانده که بیش از ٢٧ کتاب و رسالة آن به چاپ نرسیده است (آشتیانی، چهارده رسالة فارسی، مقدمه، ٢٣-٢٥). از تألیفات چاپ نشدة وی ٣٢ حاشیه است که میرزااحمد آنها را بر کتابهای معتبر فقه، اصول، حکمت، معانی و بیان، عرفان، صرف و نحو عربی، هیأت و منطق نوشته است. از آثار چاپ شدة میرزا، کتابها و رسالات زیر را می‌توان نام برد: ١. رسالة قول ثابت به فارسی، به کوشش کوشان‌پور شامل ٥ اصل، در اثبات خداوند، اثبات علم خداوندی، اثبات لزوم بعثت نبی، اثبات امامت و برزخ و معاد. این رساله اولین‌بار در ١٣٣٥ق/١٩١٧م چاپ سنگی شده است؛ ٢. نامة رهبران، آموزش کتاب تکوین به فارسی، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م (چ ١، ١٣٦٠ق)، مشتمل بر فلسفه و اصول عقاید شیعه؛ ٣. مقالات احمدیه به فارسی، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م، شامل ٣ مقاله در بیان فواید خودشناسی (مقالة اول) و اصول اخلاق (مقالات دوم و سوم)؛ ٤. طرائف‌الحکم به عربی. تهران، صدوق، ١٣٤٠ش، در ٢ جلد، همراه با ترجمة فارسی زیر عنوان اندرزهای ممتاز؛ ٥. مناسک حج به فارسی، تهران، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ ٦. لوامع‌الحقایق‌ فی ‌اصول‌العقاید به عربی، تهران، ١٣٥٣ش، جزء اول این کتاب شامل مبحث توحید و نبوت و جزء دوم آن مشتمل بر مبحث امامت و معاد است. ٧. چهارده رسالة فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون مسجد‌جامع، ١٤٠٣ق/١٩٨٢م. این مجموعه شامل ١٤ رساله است: پرسشنامه، آداب دعا، اخلاق و توحید، میزان‌القرائه، توحید و معاد، عیدیه، دلائل‌التوحید، بیان، نافع، یادآور در توحید، تفسیر آیه قُلِ‌الروُح، سرمایة سعادت، کلمة طیبه، قول ثابت و هدیة احمدیه قبلاً به‌طور مستقل چاپ شده است: ٨. صدوبیست حدیث و چهار رسالة عرفانی و فلسفی به عربی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م، شامل: الاحادیث‌المنتخبه، تبیان‌المسالک‌ ‌فی ‌باب‌الوجود‌ ‌والموجود، الولایه، هدیة احمدیه، علم‌الباری و قصد‌السبیل فی‌ ردالجبر‌ والتفویض، به ضمیمة کتاب نورالهدایه ‌فی‌الامامه، تألیف جلال‌الدین دوانی. رسالة قصدالسبیل قبلاً همراه رسالة تبیان‌المسالک، و هدیة احمدیه با چاپ سنگی منتشر شده است. رسالة الولایه نیز یک‌بار در ١٣٦٨ق/١٩٤٩م با چاپ سنگی منتشر شده است.

مآخذ: آشتیانی، احمد، چهارده رسالة فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٣ق، صص ١٨-٢٧؛ همو؛ صدوبیست حدیث و چهار رسالة عرفانی و فلسفی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٦ق، صص ٨-٨؛ آشتیانی، جلال‌الدین، شرح مقدمة قیصری برفصوص‌الحکم، مشهد، باستان، ١٣٨٥ق، مقدمه، ص ٤٨؛ آقابزرگ، الذریعه، ٤/٤٢، ١٧/٩٩، ٢٠٩، ٢٤/٢٣؛ ابن‌ترکه، صاین‌الدین، تمهیدالقواعد، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه، ١٣٦٠ش، مقدمه، ص ٣؛ غفوری، حسن، مختصری از شرح زندگانی آقامیرزااحمد آشتیانی، (چاپ نشده)، ١٣٥٤ش؛ همو، یادنامه‌ای از گلهای معرفت، تألیف ١٣٦٣ش (چاپ نشده)؛ «مختصری از شرح احوال و آثار استادمیرزااحمد آشتیانی»، معارف اسلامی، تهران، س ١، شمـ ١، (شهریور ١٣٤٥ش)؛ مشار،خانبایا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ١/٣٢٥؛ مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدر، ١٣٦٢ش.
مجدالدین کیوانی