دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠١

آسْتانة اَشْرَفِیّه، یکی از شهرستانهای استان گیلان، واقع بر کنارة شرقی سفیدرود با ٣٨٤ کمـ ٢ مساحت و ٣٢٤‘١٠٠ نفر جمعیت (سرشماری ١٣٦٥ش). این شهرستان از سمت شمال به دریای خزر، از خاور و جنوب به شهرستان لاهیجان و از باختر به کوچصفهان و لشت نشا محدود است و دارای ٢ بخش مرکزی و بندر کیاشهر است. در تقسیمات جغرافیایی کنونی ٢ دهستان آستانه و دِهشال جزو بخش مرکزی و حسن کیاده از توابع بندر کیاشهر محسوب می‌گردد. در مجموع، شهرستان آستانه دارای ٤ دهستان و ٧٥ روستاست. آستانة اشرفیه تا ١٣٥٨ش بخش بوده و در اسفند ١٣٥٨ش برحسب تصویب شورای انقلاب به شهرستان تبدیل شده است. در سرشماری عمومی ١٣٥٥ش جمعیت دهستان آستانه ٣٣٣‘٢٠ نفر، دهستان حسن کیاده ٣٧٤‘٥ نفر و دهستان دِهشال ٨٨٠‘٣٢ نفر بوده است. موافق سرشماری ١٣٦٥ش جمعیت کیاشهر ٢٩٣‘١٢ نفر می‌باشد. در این شهرستان مجموعاً ١٩ زیارتگاه وجود دارد.
مرکز شهرستان: شهر آستانة اشرفیه مرکز شهرستان است که در تلفظ محلی به آن «پیله آسّونه» گفته می‌شود. طول جغرافیایی آن ْ٤٩ و َ٥٨ شرقی و عرض جغرافیائی آن ْ٣٧ و َ١٥ شمالی و مساحت شهر بیش از ٨ کمـ ٢ است. آستانة اشرفیه در ٣٦ کیلومتری خاور رشت، (مرکز استان) و ٧ کیلومتری شمال غربی لاهیجان قرار گرفته و جمعیت آن ٠٠٠‘٢٥ نفر است که در ٤٤٧‘٢ نفر است که در ٤٤٧‘٥ خانوار متمرکز گردیده‌اند (سرشماری آبان ٦٥).
وجه تسمیه و سابقة تاریخی: این شهر در قدیم «کوچان» نام داشته است. کاشانی در تاریخ اولجایتو از کوچیان نام برده که احتمالاً صورت دیگر همین نام است (ص ٦٠). پس از به خاک سپردن آقاسیدحسن یا سیدابراهیم معروف به سلطان‌سیدجلال‌الدین اشرف(ع) فرزند امام‌موسی کاظم(ع) در آنجا، به تدریج نام کوچیان فراموش گردید و نام آستانة اشرفیه متداول شد. اسکندربیک ترکمان، نام این روستا را آستانه، یاد کرده و آن را از توابع لاهیجان به شمار آورده است (١/٥١٤). فومنی گیلانی نیز در تاریخ خود نامی از آستان اشرفیه به میان آورده است (ص ١٠٣). مکنزی که در ١٢٧٤ق/١٨٥٧م از اینجا گذشته جمعیت آستانه را در حدود ٧٠ خانوار برآورد کرده است. به گفتة او در فصل ابریشم در آنجا به زائران حرم جلال‌الدین اشرف غذای رایگان داده می‌شود (ص ٢٢).
رابینو نیز از آستانه نام برده و شرحی دربارة آن به دست داده است. به گفتة او هر سال در فصل ابریشم زائران به سوی این زیارتگاه سرازیر می‌شده‌اند و بازار بزرگی که در آن شهر ساخته شده بود منبع سود زیادی برای صاحبان آن بوده است (ص ٣٧٣).
کشاورزی و صنعت: آب و هوای این شهر همانند سایر قسمتهای گیلان معتدل و مرطوب است. آب کشاورزی روستاهای این شهرستان از نهرهای حشمت‌رود، سیدعلی اکبری و سالارجوی که از شعبه‌های فرعی سفیدرود هستند تأمین می‌گردد. همچنین کانالهای زیادی از حشمت‌رود جدا کرده‌اند که تعدادی دیگر از روستاهای این شهرستان را آبیاری می‌کند. از محصولات عمدة این شهرستان برنج، دانه‌های روغنی، حبوبات، محصولات جالیزی و اندکی سیب و انگور است (وزارت کشاورزی، ١٣٦٢ش، ١٣٧-١٣٨؛ همان، ١٣٦٣ش، ٢٠١ به بعد). محصول برنج آن در ١٣٦٣ش بالغ بر ٥٧٦‘٣٩ تن بوده است (همان، ١٣٦٣ش، ٢٠٣). ولی موافق آمارنامة استان گیلان، در این سال سطح زیر کشت برنج در این شهرستان ٧٥/٠٧٦‘١٥ هکتار و میزان محصول آن ٨١٣‘٤٢ تن بوده است (مرکز آمار ایران، ص ١٠٥). مطابق آخرین آمار در حال حاضر سطح زیر کشت برنج ٠٠٠‘١٩ هکتار و محصول سالانة آن حدود ٠٠٠‘٤٠ تن برنج سفید است (تحقیقات محلی). همچنین ٨٠٠ هکتار زیرِ کشتِ بادام‌زمینی است و ٣٥٠‘١ هکتار زمین به توتستان اختصاص یافته است و سالانه حدود ٧٠٠ تن ابریشم در آنجا تولید می‌گردد. محصول پیلة این شهرستان بیشتر به مشهد صادر می‌شود.
در سطح شهرستان ٤ کارگاه صنعتی وجود دارد که مهمترین آنها کارخانة تولیدی پارچة سیمین بافت است که در ٤ کیلومتری آستانة اشرفیه در روستای نازک‌سرا قرار دارد. نیز یک کارخانة پلاستیک‌سازی در جادة کمربندی آستانه و یک کارخانة فرغون‌سازی در ٣ کیلومتری جادة بندر کیاشهر قرار گرفته است. شرکت تولیدی گیلان مرغ نیز از مؤسسات با اهمیت این شهرستان است که به زودی آمادة بهره‌برداری مجدد می‌گردد. همچنین در آستانة اشرفیه تعداد زیادی کارخانة چوب‌بری و برنج‌کوبی وجود دارد. در ١٣٦٣ش در شهر آستانه، ٨٩١‘٥ رأس گوسفند، ٣٢١‘١ رأس بز و بزغاله، ٩٦٥‘٣ رأس گاو و گوساله پرورش یافته است (مرکز آمار ایران، آمارنامة استان گیلان، ص ١١١).
تأسیسات فرهنگی و اجتماعی: آستانة اشرفیه دارای مؤسسات گوناگون فرهنگی و اجتماعی است. براساس آمار موجود این شهر دارای تأسیسات برق، آبرسانی، تلفن خودکار، ٩ درمانگاه دولتی، یک بیمارستان، یک آزمایشگاه و یک داروخانه است. تعداد پزشکان آن در کل شهرستان در حال حاضر ٦ نفر است. این شهر در مسیر راه اسفالتة استان گیلان به مازندران قرار دارد و از طریق راه اسفالت با شهرهای رشت، لاهیجان، بندر کیاشهر، لنگرود و بندر انزلی مرتبط است.
در این شهرستان (به استثنای بندر کیاشهر) ٧٢ مدرسة ابتدایی، ٣٠ مدرسة راهنمایی، ١١ دبیرستان و هنرستان و یک آموزشگاه بهورزی وجود دارد. همچنین در بندر کیاشهر یک دانشسرای تربیت معلم، تأسیس شده است. در شهر آستانه، ٢ حوزة علمیه، یکی در مسجد جامع و دیگری در مسجد بازار قرار دارد که جمعاً در این ٢ مدرسه حدود ٦٠ طلبه به آموزش علوم دینی اشتغال دارند. در این شهر ٢ کتابخانة عمومی وجود دارد. کتابخانة فرهنگ و هنر در ١٣٣١ش بنیان نهاده شده و در حال حاضر ٢٧٠‘٥ جلد کتاب دارد.
تأسیسات دیگر این شهر، یک ورزشگاه، ٤ مهمانخوانه و یک مهدکودک است (مرکز آمار ایران، شناسنامة شهرهای کشور، ٣٨-٤٩؛ آمارنامة استان گیلان، ٥٤ به بعد، و نیز تحقیقات محلی).
از آداب و رسوم قابل ذکر این شهر مراسم پنجشنبه بازار است که روزهای پنجشنبة هر هفته گروهی از روستاییان اطراف را به آنجا می‌کشاند (پاینده، ٢٣٢). اما هنگامی که رابینو از این شهر بازدیده کرده است (ص ٦٧). در این روزها که روز مبادلة کالا بین شهر و روستا بود، روستاییان برای تهیة لوازم زندگی به شهر آمد و شد داشتند.
آثار تاریخی: مهمترین اثر تاریخی و دیدنی این شهر همان بقعة سیدجلال‌الدین اشرف است. این بنا را ظاهراً نخستین‌بار در ٣١١ق/٩٢٣م گوهرشاد خانم دختر کیارستم بنا نهاد و زینت کرد. به روایت نویسندة کتاب سفرنامة استرآباد و مازندران، در ١٢٧٥ق/١٨٥٨م هنگامی که می‌خواستند این آستانه را که خراب شده بود دیگربار بسازند به کتیبه‌ای دست یافتند که در آن نام گوهرشاد خانم را که در سال یاد شده این بنا را تعمیر کرده و ساخته، آمده بوده است (ص ١٦٣). اما این روایت را دیگر اسناد تاریخی تأئید نکرده‌اند. پس از ١٢٧٥ق/١٨٥٨م چندبار دیگر بنای این بقعه گرفتار سیلابهای سفیدرود گردید و یکسره از میان رفت.
آخرین‌بار در ١٣٥٠ش این بقعه را که خراب شده بود به‌طور کلی تجدید بنا کرده‌اند، گنبد قدیم را از بین برده و گنبد جدیدی بر روی آن ساخته‌اند. در نقشة فعلی، مسجدی که معروف به مسجد جنب حرم است. در حد شمالی امامزاده قرار دارد. مساحت فعلی آن ٨٨/٠٤٩‘٣ مـ ٢ است که از این مقدار ٠١٦‘١ مترمربع آن موقوفة مدرسة جلالیه است.
در ساختمان این امامزاده سابقاً مناره‌ای نیز وجود داشته است، اما در بنای فعلی آن مناره وجود ندارد. در بازسازی نهایی ضریح جدیدی نیز برای آن ساخته و ضریح قدیم را به امامزادة آقاسیدمحمد برده‌اند.
از دیگر بناهای تاریخی این شهرستان، بقعة آقاسیدمحمدبن امام جعفر صادق(ع) در آستانة اشرفیه، بقعة آقاسیدحسن‌بن امام موسی‌کاظم(ع) در دهکدة سیاه کوچة آستانه، بقعة آقاسیدمحمدبن امام‌رضا(ع) در کماچال آستانه، بقعة آقاپیر مزار در نیاکوی آستانه و چندین بقعة دیگر در روستاهای این شهرستان و نیز مسجد دهشال است (ستوده، ٢/١٧٩-١٩٢؛ ایرانشهر، ٢/١٣٨٩). آرامگاه دکترمحمد معین ادیب و لغت‌شناس ایرانی نیز در این شهر در کنار حشمت‌رود قرار دارد.

مآخذ: ادارة کل آمار و اطلاعات وزارت کشاورزی، آمارنامه (١٣٦٢ش)، تهران، ص ١٣٤؛ اسکندربیگ ترکمان، تاریخ عالم‌آرایعباسی، تهران، امیرکبیر، ١٣٥٠ش؛ ایرانشهر، ١/١١٣، ٢/١٠٤٧، ١٤٧٣؛ پاینده، محمود، آئینها و باورداشتهای گیل و دیلم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٥ش؛ رابینو، هـ ل، ولایات دارالمرز ایران، گیلان، ترجمة جعفر خمامی‌زاده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٠ش، صص ٣٥٣-٣٥٤، ٣٦٠، ٣٧١-٣٧٨؛ سازمان برنامه و بودجه، آمارنامة استان گیلان (١٣٦٣ش)، تهران، مرکز آمار ایران، دی ١٣٦٤ش، جمـ ؛ ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥١ش، ٢/١٧٩-١٩٢؛ سفرنامة استراباد و مازندران و گیلان، به کوشش مسعود گلزاری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٥ش، صص ١٦٢-١٦٦؛ فومنی، عبدالفتاح، تاریخ گیلان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩ش؛ کاشانی، عبدالله‌بن محمد، تاریخ اولجایتو، به کوشش مهین همبلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٨ش؛ مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن (آبان ١٣٥٥ش)، شهرستان لاهیجان، تهران، ١٣٥٩ش، مقدمه؛ همان، شناسنامة شهرهای کشور، (ج ٣، استان گیلان)، ]در ١٣٦٤ش[، تهران، ١٣٦٥ش، جمـ ؛ همان، فرهنگ آبادیهای کشور (براساس سرشماری ١٣٥٥ش)، ]ج ٨، استان گیلان[، تهران، ١٣٦٠ش، صص ٨١-٨٢، ٨٤-٨٥، ٨٧-٨٨؛ مکنزی، چارلز فرانسیس، سفرنامة شمال، ترجمة منصورة اتحادیه، تهران، نشر گستره، ١٣٥٩ش؛ وزارت کشاورزی، آمارنامه (١٣٦٢ش)، تهران، ادارة کل آمار و اطلاعات وزارت کشاورزی، ص ١٣٤؛ همان (١٣٦٣ش)، صص ١٩٦-٢٠٦؛ نیز، تحقیقات محلی نویسنده در تیر ١٣٦٦ش.
سیدعلی آل‌داود