آدابُ الصَّلوه، يا آداب نماز، نامي براي تعدادي كتاب دربارة مستحبّات و مراسم نماز و اذكار و ادعية قبل و بعد و حين نماز، نوشتة فقهاي اسلامي به زبانهاي عربي و فارسي. برخي از دانشوران مسلمان كه در اين زمينه اثري از خود پديد آورده‌اند، اينانند: ١. آقاجمال خوانساري، جمال‌الدين محمد بن حسين بن جمال‌الدين محمد (د ٢٦ رمضان ١١٢٥ق/٥ اكتبر ١٧١٣م)، فقيه، اديب، متكلم و دانشمند شيعي ايراني. او را كتابي است به نام آداب نماز كه در ٧ فصل به دستور شاه سلطان حسين صفوي نگاشته است. نسخه‌آي خطي از كتاب او در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران (مجموعة اهدايي مشكوه) نگهداري مي‌شود؛ ٢. آقارضي‌الدين خوانساري، برادر آقا جمال خوانساري. وي را كتابي به نام آداب نماز است كه در آن ابتدا حديث حمّاد بن عيسي جُهّني كوفي بصري دربارة نماز را به دستور شاه سلطان حسين صفوي به فارسي برگردانده و پس از آن آداب نماز را گزارش داده است. نسخه‌اي خطي از اثر او در همان كتابخانه موجود است؛ ٣. آقانجفي، محمدتقي بن محمد باقر اصفهاني (د ١١ شعبان ١٣٣٢ق/٥ ژوئية ١٩١٤م). او كتابي به نام آداب الصّلوه به فارسي نوشته كه در ١٢٩٧ق/١٨٨٠م در ايران چاپ شده است؛ ٤. ايجي اصفهاني، ملاعلي اكبر بن محمدباقر. وي كتابي دارد به نام آدابُ صَلوهِ اللَّيْلِ وَ اَعْمالُها به زبان عربي كه در ايران به چاپ رسيده است. او را كتاب ديگري به نام آداب نماز است كه نسخه‌اي خطي از آن در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران موجود است؛ ٥. بخارابي خراساني، شرف‌الدين، از دانشمندان مسلمان سدة ٧ق/١٣م. وي نيز كتابي به نام آداب نماز دارد كه آن را در ١٠ باب و ١٧٠ بيت سروده است. تاريخ فراغت از سرودن آن ١٥ جمادي‌الاول ٦٩٣ق/١٤ آوريل ١٢٩٤م است. نسخه‌هاي خطي فراواني از آن در كتابخانه‌هاي ايران و پاكستان موجود است (منزوي، ٤/٣٠٢٩ـ٣٠٣١)؛ ٦. حسيني، سيدمحمد صالح. رسالة مختصري به نام آداب نماز شب نوشته است كه نسخه‌اي خطي از آن در كتابخانة آيت‌الله مرعشي (قم) يافت مي‌شود؛ ٧. علياري قراچه داغي، ميرزا عبدالله (د ١٣٢٧ق/١٩٠٩م). او كتابي به نام آداب نماز شب دارد كه مرتب است بر پيش‌گفتار، ٣ فصل و خاتمه. نسخه‌اي خطي از اثر او در كتابخانة آيت‌الله مرعشي نگهداري مي‌شود؛ ٨. فشاركي اصفهاني، ملامحمد باقر بن جعفر. او را كتابي است به عنوان آدابُ صلوهِ اللّيل به زبان فارسي كه در ١٣٣٢ق/١٩١٤م در تهران و در ١٣٤٧ق/١٩٢٨م در اصفهان به چاپ رسيده است؛ ٩. مجلسي، ملامحمدباقر (د ١١١٠ق/١٦٩٨م)، فقيه و محدث معروف. كتابي به نام آداب نماز شب نوشته كه نسخه‌اي از آن به خط مؤلف در كتابخانة آستان قدس رضوي و نسخة ديگري در كتابخانة آيت‌الله مرعشي موجود است. آقابزرگ براي او كتابي به صورت رسالة عملي به نام آداب الصّلوه ذكر كرده كه به زبان عربي است و نسخه‌هاي خطي آن در كتابخانه‌هاي علماي ديني ايران و عراق موجود است (الذّريعه، ١/٢١)؛ ١٠. مقدس اردبيلي، احمد بن محمد (د ٩٩٣ق/١٥٨٥م). رساله‌اي به نام آداب نماز بدو منسوب است كه نسخة خطي آن در كتابخانة مركزي نگهداري مي‌شود. اين رساله داراي مقدمه، ٤ باب و خاتمه است؛ ١١. موسوي نوري، حاج سيدجواد بن محمد علي (د ١٣٢٣ق/١٩٠٥م). او را كتابي فارسي به نام آداب صلوه اللّيل است كه در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م در ايران به چاپ رسيده است؛ ١٢. نجم‌آبادي تهراني، حاج شيخ محمدباقر (د ١٣٤٧ق/١٩٢٨م). كتابي به نام آداب نماز شب دارد كه در شب ٢٦ جمادي‌الثاني ١٣٣١ق/٣ ژوئن ١٩١٣م از نگارش آن فراغت يافته است. نسخه‌اي خطي از آن در كتابخانة حسينية شوشتريها در نجف موجود است. كتابهايي كه در اين زمينه اثري از آن به دست آمد، همان است كه ياد شد. آقابزرگ تهراني روي هم ٢٢ تن از نويسندگان را نام برده كه داراي آثاري به نام آداب الصّلوه بوده‌اند (١/٢١ـ٢٤، ٣٣).

مآخذ: آقابزرگ، الذّريعه؛ آستان قدس، فهرست، ٦/٢٠٠ـ٢٠١؛ آيت‌الله مرعشي، فهرست خطي، ١/٢٠٥ـ٢٠٦؛ امين، محسن، اعيان الشّيعه، بيروت، دارالتّعارف، ١٤٠٣ق، ٩/١٨٢ـ١٨٤؛ اهدايي مشكوه، فهرست خطي، ٥/١٧٥٥ـ١٧٥٧؛ چهار كتابخانة مشهد، فهرست خطي، ص ١٥٧ـ ١٥٨، ٣٤٥ـ٣٤٦؛ در كتابخانة مشهد، فهرست خطي، ص ٥٧٠؛ شوراي ملي (سابق)، فهرست خطي، ٧/١٧٧ـ١٨١؛ عمومي رشت و همدان، فهرست خطي، ص ١٠٨٣؛ كتابخانة مركزي، فهرست خطي، ١٠/١٨٣٢، ١١(٢)/٧٨٧؛ كتابخانة مركزي و مركز اسناد، فهرست خطي، ١١ـ١٢/١؛ گنج بخش، فهرست خطي، ٤/٢٢٤٧ـ٢٢٥٢؛ مدرس، محمدعلي، ريحانه‌الأدب، تبريز، ١٣٤٦ش، ٤/١٩١ـ١٩٧؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي عربي، ص ٤؛ همو، فهرست چاپي فارسي، ١/٥٠، ٥١، ٥٣؛ منزوي، احمد، فهرست خطي فارسي؛ موزة ملي پاكستان، فهرست خطي، ص ٨٥٤؛ نوربخش، فهرست خطي، ٢/٢٠٤؛ وزيري يزد، فهرست خطي، ٥/١٥٢٦، ١٦٠١ـ١٦٤٧.
بخش ادبيات