معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٨٧ - سوم) جایگاه عقل نزد عبده

شرطی و اطمینانش به این امر که هر اندیشه درست به خداپرستی می‌انجامد، به مسلمانان مجال وسیعی برای تفکر می‌بخشد.[١]

عبده از گروهی انتقاد می‌کند که پیروان خود را به الوهیت عقل و انکار معرفت بخشیِ نقل و وحی دعوت می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که برخی از ایشان به تفسیر مادی معجزات می‌پردازند درحالی‌که معجزه حادثه خارق عادتی است که عقل و حس قادر نیستند به‌تنهایی کنه آن را درک کنند.[٢]

عبده در مقابل افراط‌وتفریط دیگران اصولی را مبنای خود قرارداد. نخست عقل که ازجمله ابزارهای هدایت است که خدا به انسان بخشیده؛ دوم ارتباط اسباب و مسببات؛ سوم سنت‌های جهان هستی که خداوند آن‌ها را برای سیر عالم و اجتماع قرار داده و تحویل و تبدیل در آن‌ها راه ندارد و چهارم حدود عقل که ملکه‌ای است که در کنار وحی و نقل انسان را به سعادت می‌رساند.[٣] نهایت آن مقداری که عقل بشری به آن می‌رسد، شناخت کائناتی است که تحت ادراک انسانی واقع می‌شود اما عقل نمی‌تواند به کنه حقیقت آن دست یابد. نقل از ارکان دین

[١] - محمد صفر جبرییلی، سیری درتفکر کلامی معاصر، ص ۱۷۴.

[٢] - محمد عماره، المنهج الاصلاحی للامام محمد عبده، اسکندریه: مکتبه الاسکندریه، ۲۰۰۵ م، ص ۶۶-۶۷.

[٣] - ر.ک. محمد عماره، المنهج الاسلامی للامام محمد عبده، ص ۷۲. نظریه نفی رابطه بین اسباب و مسببات شایسته دینی است که می‌گوید برای حرکت کوه تنها ایمان مومن کافی است. محمد عماره، المنهج الاسلامی للامام محمد عبده، ص ۱۰۸.