معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٨٨ - سوم) جایگاه عقل نزد عبده
و عقل از یاران دین است.[١] عقل مهمترین قوه از قوای انسانی است و کتاب تکوین برای مطالعه عقل است و مدرکات عقل هدایت بهسوی خدا و راه رسیدن به اوست.[٢]
به باور عبده، اسلام برای انسانی که به بلوغ فکری رسیده، آزادی اندیشه و استقلال عقل در رأی، بخشیده است.[٣] انسانها با ابزار هدایت یعنی حواس، عقل و دین و مؤمنان علاوه بر این ابزار، با کمک ولایت الهی به فهم درست نائل میشوند.[٤] قرآن جایگاه عقل را رفعت بخشیده است بهگونهای که امر سعادت، تشخیص حق از باطل و منفعت از مضرت را به عقل منوط کرده است همانگونه که پیامبر ٦ در حدیث صحیحی فرمودند: «انتم أعلم بشؤون دنیاکم».[٥]
به نظر عبده، در صورت تعارض دلیل عقلی و نقلی باید دلیل عقلی اخذ گردد و نسبت به دلیل نقلی یا باید فهم آن را به خدا واگذار کرد و یا با توجه به قواعد زبانی آن را تأویل برد تا معنایش با مدرکات عقلی متفق شود. بهوسیله این اصل که از کتاب خدا و سنت صحیح به دست میآید، هر راهی پیش روی عقل گشوده میشود و مجال آن تا بینهایت گسترده
[١] - محمد عماره، المنهج الاسلامی للامام محمد عبده، ص ۸۱.
[٢] - محمد عماره، الامام محمد عبده مجدد الدنیا بتجدید الدین، ص ۷۸.
[٣] - محمد عبده، رسالة التوحید، ص ۱۲۶.
[٤] -محمد عماره، المنهج الاصلاحی للامام محمد عبده، اسکندریه: مکتبة الاسکندریه، ۲۰۰۵، ص ۵۸.
[٥] -محمد عبده، رسالة التوحید، ص ۲۱. عبده، افراط مدافعان عقل و و اکنش حامیان شرع در برابر آن، را یکی ازعوامل جمود فکری مسلمانان می داند .حمید عنایت، سیری دراندیشه سیاسی عرب، ص ۱۳۷.