معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٨٥ - سوم) جایگاه عقل نزد عبده

سوم) جایگاه عقل نزد عبده

جایگاه و منزلت عقل در معارف اسلامی به‌گونه‌ای است که برخی گزاره‌ها و مفاهیم عقیدتی مانند شناخت وجود خدا و برخی از صفات او ازجمله قدرت و ارسال پیامبران، بدون به‌کارگیری عقل شناخته نمی‌شود. به عقیده عبده، قرآن تأمل و تعقل در هستی و نکات دقیق آن برای نیل به‌یقین در اصول اعتقادی را لازم دانسته است.[١] عبده مانند شیعه و معتزله حسن و قبح را عقلی می‌داند و معتقد است که عقل خوبی و بدی برخی افعال را درک می‌کند.[٢] از مهم‌ترین دلایل عبده در حسن و قبح ذاتی شناخت و تشخیص عقل بشری است که می‌تواند مستقلاً ضرر یا منفعت، لذت و یا کراهت اشیا و یا امور را درک کند.[٣] به نظر وی در آیه «يأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ و يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَر»[٤] معروف آن است که عقل سالم آن را نیکو دانسته و قلب پاک به دلیل هماهنگی آن با فطرت آن را می‌پسندد.[٥] او به‌تفصیل از جنبه عقلانیِ اسلام در مسائل عبادی مانند؛ نماز و روزه سخن گفته است.[٦]

عبده که خاتمیت پیامبر اعظم ٦ در دین اسلام را نشان از کمال عقلانی جامعه بشری می‌داند، تأکید می‌کرد که عقل بدون مرشدی الهی نمی‌تواند به آنچه سعادت امت‌ها در آن

[١] - محمد عبده، رسالة التوحید، ص ۲۲.

[٢] - عبد الله میر احمدی، بازخوانی اندیشه‌های نواعتزالی محمد عبده، دو فصلنامه عقل و دین، سال دهم، شماره نوزدهم، ص ۳۶.

[٣] -همان، ص ۵۸ .

[٤] - اعراف ۱۵۷.

[٥]- محمد رشید رضا، المنار، ج ۹، ص ۲۲۷ .

[٦] - همان، ص ۱۲۲ .