معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٢٥٢ - ج- زنده شدن مجدد پرندگان
دادن چهرهای خردورز از اسلام در هماهنگسازی معارف قرآنی با تمدن غربی و تطبیق یافتههای کلامی و اصول فکری خود بر آیات قرآنی و تفسیر پیراسته از افسانهها و خرافات سعی وافر داشت. موارد ذکرشده همراه با تلاش عبده در هماهنگی مضامین قرآنی دریافت مخاطبان نخستین آن و در بافت اجتماعی عصر حاضر در جایگاه پیامی جاودانه و همگانی و اعطای آزادی کامل به عقل در تفسیر قرآن، تفسیر وی را دچار لغزشهایی کرد؛ اگرچه خلط آرای عبده و رشید رضا و اعمال روش و نگرش رشید رضا در تفسیر، موجب برداشتها و قضاوتهای متفاوت از دیدگاه عبده در اعجاز شده است.
با تأمل در تفسیر عبده و رشید رضا ذیل آیات ناظر بر معجزات به پیامدهای دیدگاه عبده در اعجاز پی میبریم که عبارتاند از:
۱- شخصیت و شرایط زمانی عبده، دیدگاه عبده در ماهیشناسی اعجاز و زمینههای فکری او موجب شد که با استناد به ظاهر تعدادی از آیات ناظر بر معجزه، وقوع معجزه را بپذیرد؛ اگرچه در مواردی نیز با تکیهبر مبانی فکری خود به تبیین علمی معجزات پرداخت.
۲- باور عبده بر این امر که واقعیات فرا طبیعی عالم شهود را تنها در صورتی میتوان پذیرفت که دلیلی قطعی و نه در حد ظواهر تأویلپذیر، بهصورت صریح به جنبه غیبی آن اذعان کندِ، باعث شد برخی معجزات در معرض توجیه و تأویل قرار گیرند. اذعان مفسران المنار به جواز تأویل آیات بهمنظور پاسخگویی به شبهات منکران دین و اقناع مخالفان و نزدیک سازی آراء، باور به اینکه عقلا امور عجیب و مخالف سنتهای رایج موجود در نظام هستی را نمیپذیرند، تلاش برای رد شبهات علیه اسلام و سازگاری با گفتمان حاکم علمی در روزگار خودش، موجب شد عبده به تأویل هر آنچه باعقل متعارف و تجربی ناسازگار بود بپردازد؛ اگرچه پارهای از تأویلاتش باعقل، نقل و مقتضیات زبان عربی مغایرت دارد. تأویل نادرست عبده در معجزه زنده شدن مقتول بنیاسرائیل برای معرفی قاتل خود و انشقاق قمر، در این راستا هستند.