اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٧ - شرح شرح حساب خطائين و نحوه عمل در آن

تمام است و امّا اگر خطاء در آمد باينكه يا از آنچه در سؤال است بيشتر شد يا كمتر نام اين حاصل غلط را خطاء اوّل مى‌گذاريم و آنرا كنار گذارده مجهول را عدد ديگرى فرض مى‌كنيم و نامش را مفروض ثانى مى‌ناميم و دوباره برطبق سؤال در آن تصرّف مى‌كنيم.

پس اگر بصواب رفتيم كه مطلوب را تحصيل كرده‌ايم ولى اگر به خطاء رفتيم نامش را خطاء ثانى مى‌نهيم.

سپس مفروض اوّل را در خطاء دوّم ضرب كرده حاصلش را محفوظ اوّل اسم مى‌گذاريم.

بعد مفروض ثانى را در خطاء اوّل ضرب مى‌كنيم و حاصل ضربش را محفوظ ثانى نام مى‌دهيم.

پس از آن مى‌بينيم اگر هردو خطاء زائد بر عدد مطلوب يا از آن ناقص بودند قاعده اينستكه مقدار زيادى بين محفوظ اوّل و ثانى را بدست آورده حاصل را بر مقدار تفاوت بين خطاء اوّل و ثانى تقسيم مى‌كنيم حاصل همان عدد مطلوبست.

ولى اگر خطاء اوّل با دوّم از نظر زيادى و نقصان مختلف بود مثلا اوّل زائد و دوّم ناقص و يا بالعكس در آمد قاعده اين است كه دو تا محفوظها را باهم جمع كرده حاصل آنها را بر حاصل جمع دو خطاء تقسيم مى‌كنيم خارج قسمت عدد مطلوبست.

قوله: و تتصرّف فيه: ضمير در «فيه» به مفروض اوّل راجع است.

قوله: ثمّ تفرض آخر: يعنى عددا آخر.

قوله: و سمّه المحفوظ الاوّل: ضمير مفعولى در «سمّه» به حاصل ضرب مفروض اوّل در خطاء دوّم راجع است.

متن: فلو قيل اىّ عدد اذا زيد عليه ثلثاه و درهم حصل عشرة؟

فان فرضته تسعة فالخطاء الاوّل ستّة زائدة.

او ستّة فالخطاء الثّانى واحد زائد.

فالمحفوظ الاوّل تسعة و الثّانى ستّة و ثلاثون و الخارج من قسمة الفضل بينهما على الفضل بين الخطائين خمسة و خمسان و هو المطلوب.