اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٥ - شرح شرح عمل تناسب

بعد مرحوم مصنّف مى‌فرمايد:

از نظائر اين امثله قول استادان اين فنّ اخذ شده كه گفته‌اند براى بدست آوردن عدد مجهول آخر سؤال را در غير جنس خودش ضرب كن سپس حاصل را بر هم‌جنس خودش تقسيم نما چنانچه در اينمثال هم‌چنين كرديم چون آخر سؤال دو درهم بود آن را در پنج كه از جنس رطل بود و غيرجنس دو ضرب كرديم بعد حاصلش را بر سه درهم كه از جنس دو بود تقسيم كرديم نتيجه سه عدد صحيح و يك ثلث شد.

و اين باب تناسب از ابواب كثير الفائده است كه بسيارى از محاسبات را از طريق آن مى‌توان عملى نمود لذا ارزش آنرا بايد دانست و آنرا محفوظ داشت.

قوله: تضرب آخر السّؤال فى غير جنسه: مثلا اگر آخر سؤال رطل بود آنرا در ثمن بايد ضرب كرد و اگر ثمن بود در مثمن مى‌بايد ضرب نمود.

متن: الباب الرّابع في استخراج المجهولات بحساب الخطأين‌

تفرض المجهول ما شئت و تسمّيه المفروض الاوّل و تتصرّف فيه بحسب السّوآل.

فان طابق فهو المطلوب و ان اخطأ بزيادة او نقصان فهو الخطأ الاوّل.

ثمّ تفرض آخر و هو المفروض الثّاني.

فان اخطأ حصل الخطأ الثّاني.

ثمّ اضرب المفروض الاوّل فى الخطأ الثّانى و سمّه المحفوظ الاوّل و المفروض الثّانى فى الخطأ الاوّل و هو المحفوظ الثّانى.

فانكان الخّطاء ان زائدين او ناقصين فاقسم الفضل بين المحفوظين على الفضل بين الخطأين.

فان إختلفا فمجموع المحفوظين على مجموع الخطأين ليخرج المجهول.