اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٥ - قاعده ديگر در تسهيل ضرب

نوشت. سپس اگر با عدد مضروب صفرى نباشد عمل تمام است و عدد مرقوم در زير خطّ عرضى جواب است.

و امّا اگر با آن يك يا چند صفر بود قاعده اينستكه:

وقتى از ضرب آن در مراتب مضروب فيه فارغ شديم بتعداد صفرى كه در مقابل عدد مضروب است در جلو سمت راست جواب بايد صفر قرار دهيم.

قوله: فانكان ضرب مفرد الخ: ضمير در «كان» به عمل ضرب راجع است.

قوله: فارسمهما: ضمير تثنيه به دو عدد مضروب و مضروب فيه راجع است.

قوله: و ارسم آحاد الحاصل تحتها: ضمير در «تحتها» به مرتبه اولى راجع است.

قوله: و احفظ لعشراته: ضمير در «عشراته» به الحاصل راجع است.

قوله: بعدّتها لتزيدها على حاصلضرب ما بعدها: ضمير در «عدّتها» به عشرات و ضمير منصوبى در «لتزيدها» به عدّتها و در «بعدها» به مرتبه اولى برمى‌گردد.

قوله: و انكان عددا: ضمير در «انكان» به ما بعدها برمى‌گردد.

قوله: و انكان صفرا: ضمير در «كان» به ما بعد برمى‌گردد.

قوله: عدّة العشرات تحته: ضمير در «تحته» به صفر برمى‌گردد.

قوله: لتفعل به ما عرفت: ضمير در «به» به واحدا راجع است.

متن: مثاله:

خمسة في هذا العدد ٦٢٠٤٣.

فصورة العمل هكذا:

ترجمه و شرح: مثال‌

خواستيم عدد «٥» را در «٦٢٠٤٣» ضرب كنيم در كيفيّت نوشتن آن دو طريقه هست:

١- طريقى كه گذشتگان بدان نحو مى‌نوشتند و آن اين بود كه عدد مضروب را كه غالبا كوچك‌تر است در بالا نوشته و در زير آن خطّى عرضى مى‌كشيدند سپس عدد بزرگ‌تر را در زير خطّ نوشته آنگاه حاصل ضرب را در زير خطّ قرار مى‌دادند چنانچه در شكل ديده مى‌شود.