علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٦
کرد؛ جايي که به ايشان توصيه فرمود پس از حضرت، عبا بر دوش نگيرد و از خانه خارج نشود تا قرآني را که در خانه دارد، تدوين کند.[٣] آيا نگراني آن حضرت تنها براي جمعآوري آيات وحي بوده که برخي از صحابه، آن را حفظ ميکردند و نسخههاي ديگر آن در نزد سايرين موجود بوده است؟ يا اينکه سفارش حضرت به امير مؤمنان٧ از آنرو بود که جزئيات و شأن نزول و به عبارت ديگر، وحي بياني را _ که در توضيح و تبيين وحي قرآني از سوي پروردگار براي پيامبر خود فرو فرستاده بود _ جمعآوري کند تا فهم آيات قرآن براي افرادي که چرايي نزول آيه را نميدانستند فراهم شود و شرايطي پيش نيايد که روزي افراد منافق و دشمن خدا و رسول از آيات متشابه، عليه جريان اصيل اسلامي بهره برند.
فرمايش حضرت رسول٦ به امير مؤمنان٧ در آن برهه حساس تاريخي _ که سرنوشت جهان اسلام را براي هميشه دستخوش تغيير قرار داد _ ميتواند نشاندهنده اين مسئله باشد که از ديدگاه پيامبر خدا٦، اگر تدوين دقيق وحي بياني در تبيين وحي قرآني، اهميتي فراتر از مسئله جانشيني و خلافت نداشته باشد، چيزي کمتر ندارد. اين اهميت را ميتوان در کلام امير بيان٧ مشاهده کرد؛ آنجايي که فرمود:
اگر مردم قرآن را به همان صورت که نازل شده، قرائت نمايند، هيچ دو نفري با يکديگر اختلاف نميکنند.[٤]
اين چنين بود که حضرت امير٧ چند روز را به امتثال فرمايش پيامبر٦ اختصاص داد. هنگامي که فرمايش امتثال شد و وحي بياني در کنار وحي قرآني تدوين گرديد، حکومت وقت _ که با شعار کفايت قرآن بر سر کار آمده بود _ وحي بياني را برنتافت و به وحي قرآني اکتفا کرد.[٥] نتيجه اين بيتوجهي به وحي بياني، آسيبهاي متعددي را در طول سالهاي بعد بر جاي گذاشت. پنهان شدن آموزههاي صحيح در ميان باورهاي انحرافي، ظهور مدعيان دروغين، پارهپاره شدن جامعه اسلامي و شکلگيري فرقههاي بسيار بر اساس تلقيهاي متفاوت از متن واحد، از جمله آنهاست. اين تشتت و چنددستگي به مرحلهاي رسيد که متشابهات وحي قرآني، خود منشأ اختلاف گرديد و براي برخي امکان هدايتگري را از دست داد؛ نمونه بارز آن را ميتوان در جنگ نهروان مشاهده کرد؛ جايي که حضرت
[٣]. نک: تفسير قمي، ج٢، ص٤٥١.
[٤]. همان.
[٥]. نک: مناقب آل أبيطالب:، ج٢، ص٤١.