علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٤
صورت جدّي و دقيق مسئله تصحيح متون را مورد توجه قرار دادند. اولين متن مکتوب و کامل در جهان اسلام _ که امروزه به همان صورت در اختيار مسلمانان قرار دارد _ قرآن است. توجه به چگونگي کتابت و جمعآوري قرآن از دو جهت اهميت دارد: نخست آنکه کتابت قرآن به عنوان نخستين متن مکتوب اسلامي سبب شد توجه به ارزش کتابت در ميان مسلمانان دوچندان شود و ثانياً بنيادهاي اوليه تصحيح متون در جهان اسلام مبتني بر شيوههايي است که مسلمانان در جمعآوري و کتابت قرآن کريم از آن بهره گرفتند. بنابراين، اولين سرچشمه اصلي توجه به تصحيح متن در جهان اسلام، رويکرد مسلمانان به جمعآوري و تدوين کتاب مقدس خود يعني قرآن کريم بود.
پس از رحلت پيامبر٦ در ميان مسلمان اختلاف نظرهايي نسبت به ثبت يا عدم ثبت احاديث پديد آمد. مخالفان کتابت حديث در جهان اسلام که در دهههاي نخست هجري عموماً قدرت سياسي را نيز در دست داشتند، تا چند دهه توانستند از نگارش و کتابت حديث جلوگيري کنند؛ تا اينکه سرانجام در عصر عمر بن عبدالعزيز (٦١-١٠١ق) اجازه تدوين و کتابت حديث به صورت رسمي صادر شد.[١٧] کتابت حديث پس از يک قرن وقفه، در قرن دوم هجري به سرعت رو به گسترش نهاد. جامعه اسلامي اکنون هم از لحاظ وسعت و فتوحات و هم از حيث رويارويي فکري با انديشههاي ساير ملل، نيازمند گسترش فرهنگ و تمدن خويش بود و اين گسترش عموماً از طريق کتاب و کتابت در آن روزگار ميسر ميشد. در اين بين، کتب حديثي رونقي مضاعف يافت، به گونهاي که ورّاقان و کاتبان _ که متوليان اصلي کتابت بودند _ به يک طبقه اجتماعي تبديل شدند. گسترش کتابت و افزايش چشمگير آثار مکتوب از يکسو سرعت تحولات فرهنگي را بالا برد، اما از سوي ديگر، خطر و چالشي جدّي را متوجه بنيانهاي فکري اسلام کرد. اين چالش مهم، تصحيفات و تحريفاتي بود که به مرور زمان در آثار مکتوب حديثي به وجود ميآمد. در چنين شرايطي دانشمندان مسلمان بر آن شدند که با وضع قوانين و مقرراتي در حوزه کتابت، از تحريف و تصحيف مکتوبات جلوگيري کنند. به همين مناسبت، کوشيدند روشهايي قاعدهمند براي جلوگيري از تغيير و فساد متن به کار گيرند. اين روشها به مرور زمان کاملتر شد و بنا به مقتضاي زمان و مکان با هم تفاوتهايي داشت. اين شيوههاي اطمينانبخش، در واقع صورت اوليه دانش
[١٧]. نک: همان، ص١١ - ١٣.