علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٢١

تاريخ نگارش، نام چاپخانه، تاريخ چاپ، و...) در پايان آخرين صفحه ذکر مي‌شده ‌است. کاتبان و تاريخ کتابت نوشته‌هاي آن‌ها نيز از عناصر خاص کتب چاپ سنگي به شمار مي‌روند که در پايان متن، زير عنوان «راقم سطور» يا «رقم از» عباراتي چون «کتبه العبد الاقل الجاني» و «حرّر»... ذکر مي‌شده‌ است.

ج) انواع نسخه‌هاى خطى نيازمند پژوهش در عرصه حديث

رشته‌هاى مختلف علوم انسانى، با نسخه‌هاى خطى ارتباطي تنگاتنگ دارند. از اين ميان، علوم قرآن، رشته‌هاي علوم حديث و کلام، داراي جايگاهي بالاترند؛ چنان‌که از ابتداي تاريخ چاپ نسخه‌هاي خطي، اين اهميت در ميان ايرانيان وجود داشته است. براي نمونه، کتاب‌هاي سنگي در ايران معمولاً بيش از هفتصد يا هشتصد نسخه چاپ نمي‌شد؛ به دليل اين‌که سنگ چاپ، قابليت استنساخ بيش از اين نداشت. اما کمال الدين شيخ صدوق در سال ١٣٠١ق در ١٠٨٠ نسخه به چاپ رسيد.

نسخه‌هاى خطى نيازمند پژوهش در عرصه حديث بر چند دسته‌اند:

١. نسخه‌هاي خطي منتشر نشده

اين کتاب‌ها _ که در حوزه حديث و علوم حديث نوشته شده‌اند _ تاکنون منتشر نشده و به صورت خطى در کتابخانه‌ها نگهدارى مي‌شوند و به تحقيق نياز دارند. نسخه‌هاى خطي مذکور، اولين و تنها سند موجود اين کتاب‌ها هستند.[٣١] متون حديثي موجود در اين عرصه دو گونه‌اند:

يکم. متوني که موسوعه حديثي به شمار مي‌روند، ولي تاکنون منتشر نشده‌اند. تحقيق اين متون نيز در اولويت قرار دارد؛ مانند:

_ الشفاء في اخبار آل المصطفي٩، تأليف: محمدرضا تبريزي (م ١٢٠٠ق)؛

_ الأوفى، تأليف فضل على بن شاهوردى‌بيک توشمال‌باشى (قرن ١٢ق)؛[٣٢]

_ جوامع الکلام في دعائم الإسلام بطريق أهل البيت، تأليف محمّد بن شرف الدين على بن نعمة اللَّه بن حبيب اللَّه بن نصر اللَّه حسينى موسوى، مشهور به سيّد ميرزا جزايرى؛[٣٣]

[٣١]. براي آشنايي با کتاب‌هاى چاپ نشده در موضوع درايه و رجال شيعه، نک: فهرستگان نسخه‌هاي خطي، ج١.

[٣٢]. براى توضيح بيشتر درباره اين کتاب، نک: فصل‌نامه علوم حديث، شماره ٦، ص٢٨٢-٢٨٨.

[٣٣]. براى آگاهي بيشتر درباره اين کتاب و نسخه‌هاى موجود، نک: ميراث حديث شيعه، دفتر ششم، مقاله محمد برکت، ص٥٢٩ - ٥٤٦.