علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٣٥

شده در اين تفصيل، تمسک به عام در سؤال با ترک استفصال[٥٨] در پاسخ‫گويي است؛ موضوعي که به‌تفصيل به آن در دانش اصول فقه پرداخته شده است.[٥٩] بنابر بر بحث ترک استفصال، اين تفصيل معنا مي‫يابد، ولي با موضوع اين نوشتار، ارتباطي ندارد.

تفصيل مختار

شايد بهترين روش تعيين نوع قضيه در احاديثي که به صورت پرسش و پاسخ هستند، تفکيک اين روايات بر اساس راويان باشد. توضيح آن‌که پرسش و پاسخ‌هاي روايي را مي‌توان به دو دسته تقسيم کرد:

١. سؤال اصحاب عالم و پرسش‫گر

پرسش‌هايي که از جانب اصحاب عالم و پرسش‫گر مطرح شده است و خود بر
دو قسم است:

١-١. مقام تعليم و تعلّم

پرسش‌هايي مانند پرسش‌هاي زراره يا مسائل علي بن جعفر که اين اصحاب براي کاوش و رسيدن به عمق موضوع، پرسش‌هايي را از قبل آماده کرده _ يا به مناسبت جلسه و پرسش افراد ديگر _ مطرح کرده‌اند و امام پاسخ آن‌ها را بيان مي‌فرمود.

ويژگي اين سؤال‌ها آن است که فرد پرسش‌گر به‌طور معمول در حدي از رشد و
درک قرار دارد که امام با بيان اصول، به‌دست آوردن فروع را بر عهده راوي بگذارد؛ چنان‌که روايت «بر ماست بيان کليات و بر شماست به‌دست آوردن جزئيات»[٦٠] به همين موضوع اشاره دارد.

همچنين به طور معمول اين دست از راويان، ‌براي يادگيري مطالب، وقت خصوصي بدون حضور فرد سومي داشته‌اند؛ چنان‌که در برخي روايات، مانند روايت زراره به آن تصريح شده است. زراره در روايتي مفصل _ که درباره احکام ارث است _ مي‌گويد: «در وقت خصوصي خود _ که بين ظهر و عصر بود و کسي ديگر غير من در آن وقت نمي‌آمد _ خدمت

[٥٨]. اگر معصوم٧ در مقام پاسخ‌گويي از جزئيات ماجرا نپرسد و بر اساس آن‌چه در سؤال مطرح شده است پاسخ دهد، نتيجه آن دخالت نداشتن جزئيات ديگر در حکم است که به آن در اصطلاح ترک استفصال گفته مي‫شود.

[٥٩]. فرهنگ اصطلاحات اصول، ج١، ص٢١٩؛ فرهنگ تشريحي اصطلاحات اصول، ص١٣٩، ش١٥٧؛ کاري از مرکز اطلاعات و مدارک اسلامي؛ فرهنگ‌نامه اصول فقه، ص٣٠٣.

[٦٠]. عَلَيْنَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ‌ إِلَيْکُمْ وَ عَلَيْکُمُ التَّفَرُّع. (السرائرالحاوي لتحرير الفتاوي، ج٣ ص٥٧٥)