علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١١
از اينرو يکي از لوازم کار پژوهشگر و مصحّح حديثي، آشنايي با نسخههاي خطي است. در اين بخش، پس از تعريف و اهميت نسخه خطي، روشهاي نسخهبرداري قديم و تاريخچه تصحيح متون حديثي بيان ميشود.
١. تعريف نسخه خطي
نَسخ در لغت، به معناي تغيير و زوال است. اين واژه وقتي درباره کتاب و کتابت به کار ميرود، معناي رونوشتي از نوشتهاي ديگر دارد.[١٠] طريحي در توجيه تناسب معناي اصلي اين واژه با آنچه درباره کتابت آمده، «استنسخته» را معادل «نقلته» ميداند.[١١] نسخه خطي در اصطلاح، يعني کتابى که کاغذ آن به دست صنعتگري ماهر ساخته شده، جلد آن را هنرمندي توانا به وجود آورده و محتواى آن را دانشمندى با خامه خويش به دقت و حوصله در طول روزها و ماهها تحرير کرده است. نسخههاي خطي، يک تيراژ بيشتر ندارند. هر چند يک فرد دو بار يک کتاب را نوشته باشد، آنها دو نسخه محسوب ميشوند؛ زيرا قلم، تاريخ نگارش، مرکب آن و... متفاوت است.
اجزاي نسخههاي خطي به مادي و هنري (معنوي) تقسيم ميشوند که کاغذ، قلم، خط و خوشنويسي، جزو اجزاي مادي و تذهيب، ترصيع، تجليد و مانند آن اجزاي هنري به شمار ميروند.
٢. اهميت نسخه خطي
نسخههاى خطى، ميراث دينى و فرهنگى هر ملت به شمار ميآيند. پيشينه علمى و هنرى ملتها و تمدنها در لابهلاى نسخههاى خطى براى آيندگان به وديعه گذارده شده است. توجه و شناسايى نسخههاى خطى، براى نسل حاضر، گذشته درخشان علمى و فرهنگى مسلمانان را بازگو مىکند؛ زيرا بشر در طول تاريخ، کوشيده است از راههاي گوناگون، انديشههاي خود را به ثبت رساند و براي عملي شدن اين مهم، چارهاي جز نوشتن يا به تعبيري مکتوب کردن نداشته است. از اينرو براي بار نخست، اين کار را با نگارش بر روي ديواره غارها، لوحهها، ظرفها، سنگها، پوست حيوانات و ... به انجام رساند و پس از اين که به تمدن و فرهنگ دست يافت، آنچه را که ميانديشيد، بر روي
[١٠]. نک: العين،ج٤، ص٢٠١.
[١١]. نک: مجمعالبحرين، ج٢، ص٤٤٤.