علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٥٥ - منابع غیر مستقیم فن رجال؛ گونهها و کاربردها از نگاه علامه شوشتری در قاموس الرجال
در باره حسن یک راوی پرداخته است. وی در شرح حال «وائل بن حجر» ابتدا اشاره میکند که گفتهاند او از اصحاب رسول خدا٩ بوده و در معرفی و ارزیابی او آوردهاند که او از بزرگان حضرموت بوده است. پدر این راوی از پادشاهان حضرموت بوده است و پیش از آن که به نزد پیامبر٩ بیاید، پیامبر٧ مژده آمدنش را به اصحاب داد. او در جنگ صفین نیز به همراه امام علی٧ بوده است. مامقانی معتقد است که این عبارات بر حسن او دلالت دارد، اما شوشتری با این نظر مامقانی مخالف است و با استناد به کتاب الغارات ثقفی و شرح ابن ابی الحدید[١] معتقد است که وائل جزء فرقه عثمانی است و از علی ٧ جدا شد. و در شرح احوال او آوردهاند:
كان وائل بن حجر بالكوفة و كان یری رأی عثمان.[٢]
شوشتری از منابع روایی شیعه _ که ظاهراً ارتباطی با رجال ندارند _ در بررسیهای رجالی بهره برده است؛ برای مثال نجاشی در شرح حال «عیسی الجلودی» گفته است: «کان من اصحاب ابی جعفر٧».[٣] او به نقد این دیدگاه نجاشی در باره راوی برخواسته و میگوید که معلوم نیست، نجاشی با چه مستندی، او را جزء اصحاب ابی جعفر٧ دانسته است؛ در حالی که از منابع دیگر چنین استفاده میشود که او شخصی خبیث و از عوامل هارون الرشید بوده است:
و قد كان خبیثاً فی الغایة فكان من قواد هارون و قد امره بسلب حرم الكاظم٧ لما خرج اخوه محمد و لم یقبل ولایة عهد الرضا ٧ لما جعله المأمون ولی عهده فحبسه المأمون.[٤]
د. معیار داوری در دیدگاههای متعارض رجالیان؛ کتب رجالی در معرفی و ارزیابی بسیاری از راویان احادیث، با یکدیگر اختلاف و گاه تناقض دارند. از اطلاعات رجالی کتب غیر رجالی میتوان به عنوان معیاری برای ترجیح اقوال طرح شده در باره یک راوی بهره گرفت؛ برای مثال در شرح حال «یونس بن عبدالرحمان» دو دسته اخبار، دستهای در ذم او و دستهای دیگر در مدح او، رسیده است. شوشتری اخبار مدح او را به خاطر تواتر ترجیح داده است. وی در استدلال بر وثاقت او به نحوه تعامل کلینی در الکافی با اقوال او اشاره کرده است.
و یكفی لجلاله عقد الكلینی الباب لنقل كلامه كما لروایة الاخبار، و منهما فی باب «تفسیر ما یحل من النكاح و ما یحرم و الفرق بین النكاح و السفاح و الزنا» و منها فی باب «العلة ان السهام لا تكون اكثر من ستة».[٥]
[١]. شرح نهج البلاغه، ج١٤، ص٦٨.
[٢]. فهرستالطوسی، ص١٦٩.
[٣]. قاموس الرجال، ج٩، ص١٥.
[٤]. الکافی، ج٣، ص٣١٣.
[٥]. قاموس الرجال، ج٩، ص٣١١.