این تحلیل یادآور توصیه به «تغافل» یا «تغابی» است که در احادیث اخلاقی متعددی بر آن تأکید و نشانه خردمندی، بزرگواری و کرامت شمرده شده است؛[١] برای مثال، امام علی در عهدنامه خود به مالک اشتر می‌فرماید:

وَ تَغَابَ عَنْ كُلِّ مَا لَا یَضِحُ لَكَ؛

خود را از آن چه برایت آشکار نیست، ناآگاه گیر.[٢]

فرجامین سخن

اصل حمل بر صحت یا تفسیر به احسن _ که در روایات آغازین این نوشته بر آن تأکید فراوان شده _ ارشاد به حکمی عقلی و عقلایی و لازمه زیست انسانی و اسلامی است. این احادیث حقیقتی عمیق را به زبانی ساده و با مثال‌هایی روشن بیان می‌کنند و تردیدهایی از قبیل اظهارات نراقی، در اهمیت آنها و درستی مضمونشان تزلزلی ایجاد نمی‌کند. در واقع، این احادیث تعلیمی می‌دهند که افزون بر جنبه اخلاقی آن، زمینه‌ساز تفکر و تدبر درست در امور عالم و توصیه‌ای است برای فهم عمیق‌تر رفتار دیگران. تأکید فراوان در جهت یافتن عذر یا حتی بافتن عذر برای رفتار یا گفتاری که ناپسندش می‌شماریم، دعوتی است به پاک ساختن درون‌مان از خودمحوری‌ها و سوگیری‌هایی که واقعیت را تحریف و افق دید ما را تنگ می‌کنند. فراخوان به مقدم شمردن سخن دیگران و تکذیب شنیده‌های خود، فضایی را می‌گشاید که در آن جایی برای شایعه‌پردازی و تفسیرهای ناروا از گفتار و کردار مسلمانان بر جای نمی‌گذارد و مردم را به دقت در شنیده‌ها و تفسیرهایشان دعوت می‌کند. اصل حمل بر صحت، اصلی است که نفی یا تضعیف آن، امکان هرگونه فهم و تفسیر درستی را از ما می‌گیرد و یکسونگری و جانبداری را در ما، که تمایلی است ذاتی، تقویت می‌کند. با توجه به این نکات است که تأمل بیشتر در این قبیل احادیث، اهمیت دو چندان می‌یابد و اعتبار مضمونشان را آشکارتر می‌کند.

کتابنامه

- احیاء علوم الدین، ابوحامد محمد غزالی، تحقیق عبد الله الخالدی، بیروت، دار الارقم بن أبی ارقم، ١٩٩٨م.

_ الاختصاص، محمد بن محمد بن نعمان مقلب به شیخ مفید، در مصنفات الشیخ المفید، قم، المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ١٤١٣ق، ج١٢.

[١]. برای تفصیل بیشتر در این باره، ر.ک: «مشق اخلاق»، سید حسن اسلامی، هفت آسمان، شماره ٤٦، تابستان ١٣٨٩.

.[٩٨] برای نمونه، در سخنان امام علی آمده است: الکریم یتغافل و ینخدع، (شرح غرر الحکم و درر الکلم، ج١، ص١٢١)؛ تغافل یحمد امرک (همان، ج٣، ص٣١٥)؛ لا حلم کالتغافل (همان، ج٦، ص٣٥٦).