نکتۀ مهم در این روایت آن است که جابر[٢] و سایر حاضران _ که مخاطب حدیث بوده‌اند _ و حتی عنبسه[٣] _ که مخاطب غیر مستقیم روایت است _ امامی مذهب بوده‌اند و احتمال انحراف ایشان وجود نداشته است؛ از این رو، امام باقر٧ برای متذکّر ساختن ایشان به امامت امام صادق٧ و این که هر امامی قائم به امر خداست، پاسخ سؤال جابر را این‌گونه بیان فرمودند. اما مسلّما چنین روایتی از جانب معصوم٧ خطاب به یک فرد ناووسی مذهب[٤] _ که به دنبال بهانه برای عقیدۀ باطل خویش می‌گردد _ صادر نخواهد شد.

مؤمن و غیر مؤمن

دیگر خصوصیت اعتقادی مؤثّر در نوع خطاب معصوم٧ را باید میزان معرفت و درجۀ تقوای مخاطب دانست؛ یعنی خطاب‌های معصومان: حتی نسبت به همۀ شیعیان و پیروان آن بزرگواران نیز یکسان نیست؛ بلکه ایشان در بیان حقایق و معارف الهی، قوت ایمان و ظرفیت اعتقادی مخاطب را نیز در نظر می‌گرفتند و مطابق با آن حدیث ایراد می‌نمودند؛ به گونه‌ای که حتی شیعیان امامی و شاگردان ایشان نیز همگی به صورت یکسان مورد خطاب معصوم٧ قرار نمی‌گرفتند.

نمونه:

١. أبو حمزۀ [ثمالی] به امام باقر٧ عرض می‌کند که شیعیان دربارۀ تفسیر آیۀ مبارک Gعمّ یتسائلون ۞ عن النبأ العظیمF[٥] سؤال می‌کنند. امام٧ پاسخ گفتن به این سؤال را به صلاحدید خود برمی‌شمارند:

عن أبی حمزة عن أبی جعفر٧ قال: قلت له: جعلت فداك! إنّ الشیعة یسألونك عن تفسیر هذه

[١]. زیدیه: گروهی که اعتقاد داشتند امام مفترض الطاعه کسی است که دعوت به قیام در راه خدا کند. ایشان پس از امیرالمؤمنین٧ به امامت امام حسین٧ و پس از آن‌حضرت، به امامت زید فرزند امام سجّاد٧ معتقد بودند (ر.ک: همان، ص٤٩).

[٢]. اسماعیلیه: گروهی که پس از امام جعفر صادق٧، معتقد به امامت اسماعیل بن جعفر بودند و مرگ او در زمان امام را انکار می‌کردند (ر.ک: همان، ص٦٤).

[٣]. فطحیه: گروهی که پس از امام جعفر صادق٧، معتقد به امامت عبد الله بن جعفر ملقّب به «الأفطح» فرزند بزرگ آن‌حضرت بودند (ر.ک: همان، ص٧٢).

[٤]. واقفیه: این گروه _ که به «ممطوره» نیز مشهور هستند _ کسانی بودند که بر امام موسی کاظم٧ توقّف کرده و آن‌حضرت را امام غایب پنداشتند و امامت امام رضا٧ را منکر شدند.

[٥]. الکافی، ج٢، کتاب الحجّة، باب الإشارة و النصّ علی أبی عبد الله جعفر بن محمد الصادق٨، ص٨٠و٨١، ح٧.