از این روایت فهمیده می‌شود ... که علم قبل از عمل شرط ( انجام عمل) نیست؛ بلکه چنان که از عبارات اصحاب پیداست، اگر بعد از حصول ظن عمل کرد و این عمل موافق[کذا!!فی نص المقدس الاردبیلی] با غرض او بود، عمل مجزی است و نیازی به اعاده ندارد.[١]

٧. اشاره به یک واقعه تاریخی به منظور روشن شدن فضای نزول

محقق اردبیلی گاهی سبب نزول را فقط به عنوان یک رویداد تاریخی _ که فضای نزول آیه را اندکی روشن‌تر می‌کند _ نقل کرده و می‌گذرد؛ بدون آن که‌ هیچ گونه استفاده فقهی از آن بنماید. یا ذکر آن حادثه در فرآیند استنباط او تأثیری گذارد. گویی سبب را در این موارد تنها نقل می‌کند که بگوید گر چه این آیه پس از آن واقعه نازل شده، اما این امر موجب تخصیص حکم آیه بدان سبب نمی‌شود؛ همچنان که در بعضی از این موارد، بعد از آن که سبب نزول را در ابتدا نقل کرد، در انتها و بعد از پردازش احکام مستفاد از آیه می‌گوید: آن شأن نزول مخصص نیست؛ به عنوان نمونه در شرح آیه «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْكَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَى‌ فِی خَرَابِهَا أُولئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ»[٢] می‌نویسد:

مقصود آیه، حرام دانستن ممانعت از یاد خداوند در مساجد است، هر مسجدی که باشد و ذکر هر چه باشد؛ گر چه سبب نزول آن خص جنگی است که در روم رخ داد و موجب تخریب بیت المقدس شد، یا در بارۀ مشرکان است؛ آن گاه که حضرت رسول٦ را در سال حدیبیه از ورود به مسجد الحرام باز داشتند.[٣]

نقد برخی برداشت‌های‌ مبتنی بر سبب نزول

در این مجال دیدگاه انتقادی مقدس اردبیلی را در خصوص برخی برداشت‌های‌ مبتنی بر اسباب نزول بررسی می‌کنیم:

١. ذیل آیه ‌«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَتَبَیَّنُوا وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى‌ إِلَیْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الْدُّنْیَا فَعِندَ اللّهِ مَغَانِمُ كَثِیرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِنْ قَبلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیكُم فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»،[٤] به سبب نزولی اشاره دارد که بیضاوی نقل کرده است که این آیه در باره مقداد نازل شده

[١]. سوره ‌بقره، آیه‌١٧٣‌.

[٢]. سوره ‌بقره، آیه‌١٦٨‌.

[٣]. ‌ر.ک: تعیین معنای فعل امر‌.

[٤]. ‌زبدة البیان، ص‌٦٣٧‌.